พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย

นายพันเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาห่วง เมื่อวันอังคาร เดือน 3 ขึ้น 14 ค่ำ ปีฉลูสัปตศก จ.ศ. 1227 ตรงกับวันที่ 30 มกราคม พ.ศ. 2409

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชั้นเอก
Jayanta Mongkol.jpg
เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ[1]
ดำรงตำแหน่ง26 สิงหาคม พ.ศ. 2439 - 1 มิถุนายน พ.ศ. 2449
เสนาบดีกระทรวงวัง[2]
ดำรงตำแหน่ง1 กันยายน พ.ศ. 2439[3] - 18 กันยายน พ.ศ. 2441
ภรรยาชายา
หม่อมเจ้าสุภางค์ภักตร์ ไชยันต์
หม่อม
หม่อมน้อย
หม่อมกลีบ
หม่อมเฮียะ
หม่อมส้วน
พระบุตร13 องค์
ราชวงศ์จักรี
พระบิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดาเจ้าจอมมารดาห่วง ในรัชกาลที่ 4
ประสูติ30 มกราคม พ.ศ. 2409
สิ้นพระชนม์15 เมษายน พ.ศ. 2450 (41 ปี)
รับใช้กองทัพบกสยาม
ชั้นยศRTA OF-5 (Colonel).svg พันเอก

พระประวัติแก้ไข

พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล ทรงเริ่มต้นรับราชการในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตำแหน่งนายร้อยเอก ราชองครักษ์ เมื่อปี พ.ศ. 2431[4]ต่อมาในปี พ.ศ. 2438 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย[5] พระองค์ทรงดำรงตำแหน่งรองอธิบดีกรมวัง[6] เสนาบดีกระทรวงวัง และกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ

นอกจากนี้ยังทรงดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี[7]และองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว[8][9]

อีกทั้งยังทรงเป็นกรรมสัมปาทิกหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร โดยทรงดำรงตำแหน่งเป็นสภานายก[10] ปฏิคม[11] และบรรณารักษ์[12]

เมื่อ พ.ศ. 2449 ทรงก่อตั้งธนาคารแห่งแรกที่ดำเนินการโดยคนไทย ใช้ชื่อว่า บุคคลัภย์ (Book Club) ต่อมาได้รับพระบรมราชานุญาตให้จดทะเบียนตั้งเป็นธนาคารได้ถูกต้องตามกฎหมาย ใช้ชื่อว่า บริษัทแบงก์สยามกัมมาจล ทุนจำกัด (Siam Commercial Bank Co.) ปัจจุบันคือ ธนาคารไทยพาณิชย์ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล ทรงได้รับการยกย่องเป็น พระบิดาแห่งวงการธนาคารไทย[13]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย สิ้นพระชนม์ด้วยพระโรควัณโรคเมื่อวันจันทร์ เดือน 6 ขึ้น 4 ค่ำ ปีมะแมนพศก จ.ศ. 1269 ตรงกับวันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2450[14] สิริพระชันษา 41 ปี 75 วัน เป็นต้นราชสกุลไชยันต์

พระโอรสและธิดาแก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย เป็นองค์ต้นราชสกุลไชยันต์ มีชายา 1 องค์ และมีหม่อม 4 คน ได้แก่

  1. หม่อมน้อย (สกุลเดิม ยุกตะเสวี)
  2. หม่อมกลีบ (สกุลเดิม ฌูกะวิโรจน์)
  3. หม่อมเฮียะ (สกุลเดิม ยุกตะเสวี)
  4. หม่อมส้วน (สกุลเดิม ยุกตะเสวี)
  5. หม่อมเจ้าสุภางค์ภักตร์[15] (ราชสกุลเดิม จรูญโรจน์) พระธิดาในพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ กับหม่อมเจ้าโถมนา (ราชสกุลเดิม วัชรีวงศ์)

มีพระโอรส พระธิดารวมทั้งหมด 13 องค์ เป็นชาย 5 องค์ และหญิง 8 องค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
  1. หม่อมเจ้าหญิงสุภาภรณ์ (ท่านหญิงใหญ่) ที่ 1 ในหม่อมน้อย 11 พฤษภาคม 2426 4 สิงหาคม 2501
  2. หม่อมเจ้าถาวรมงคลวงศ์ ที่ 1 ในหม่อมกลีบ 29 ธันวาคม 2426 7 เมษายน 2483 หม่อมหลวงคลอง (สนิทวงศ์)
  3. หม่อมเจ้าหญิงประสงค์สม ที่ 2 ในหม่อมกลีบ 12 ธันวาคม 2429 21 มิถุนายน 2499 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต
  4. หม่อมเจ้าหญิงภิรมย์สงวน (ท่านหญิงกลาง) ที่ 2 ในหม่อมน้อย 25 สิงหาคม 2430 15 ตุลาคม 2520
  5. หม่อมเจ้าหญิงประมวญทรัพย์ (ท่านหญิงเล็ก) ที่ 3 ในหม่อมน้อย 26 พฤศจิกายน 2435 19 ธันวาคม 2467
  6. หม่อมเจ้าหญิงประดับศักดิ์ ที่ 3 ในหม่อมกลีบ 5 มกราคม 2435 1 พฤษภาคม 2526
  7. หม่อมเจ้าตระนักนิธิผล (ท่านชายถึก) ที่ 1 ในหม่อมเฮียะ 12 มิถุนายน 2439 12 มิถุนายน 2473 หม่อมเจ้าประโลมจิตร (จิตรพงศ์)
  8. หม่อมเจ้าหญิงวิมลอรรถ ที่ 2 ในหม่อมเฮียะ 1 มีนาคม 2441 9 กันยายน 2518
  9. หม่อมเจ้าวิวัฒนไชย
(พ.ศ. 2493: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิวัฒนไชย)
หม่อมส้วน 29 เมษายน 2442 22 สิงหาคม 2509 หม่อมราชวงศ์หญิงชวลิต (สนิทวงศ์)
หม่อมเจ้าหญิงพัฒน์คณนา (กิติยากร)
  10. หม่อมเจ้าหญิงอำไพสุวรรณ ที่ 1 ในหม่อมเจ้าสุภางค์หญิงภักตร์ 7 กรกฎาคม 2444 24 กุมภาพันธ์ 2476
  11. หม่อมเจ้าจันทรจุฑา ที่ 2 ในหม่อมเจ้าหญิงสุภางค์ภักตร์ 11 สิงหาคม 2445 2 พฤษภาคม 2462
  12. หม่อมเจ้ามหาฤกษ์ ที่ 3 ในหม่อมเจ้าหญิงสุภางค์ภักตร์ 16 พฤศจิกายน 2446 กรกฎาคม 2449
  13. หม่อมเจ้าหญิงสุขาวดี ที่ 4 ในหม่อมเจ้าหญิงสุภางค์ภักตร์ 17 พฤศจิกายน 2448 พ.ศ. 2487

พระเกียรติยศแก้ไข

พระอิสริยยศแก้ไข

  • พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล (30 มกราคม พ.ศ. 2409 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - 5 เมษายน พ.ศ. 2438)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย (5 เมษายน พ.ศ. 2438 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - ปัจจุบัน)
ธรรมเนียมพระยศของ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย
 
ธงประจำพระอิสริยยศ
การทูลใต้ฝ่าพระบาท
การแทนตนข้าพระพุทธเจ้า
การขานรับพ่ะย่ะค่ะ/เพคะ

เครื่องราชอิสริยาภรณ์แก้ไข

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทยแก้ไข

เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศแก้ไข

พระสมัญญานามแก้ไข

  • พระบิดาแห่งการธนาคารไทย[28]

พระยศแก้ไข

พระยศทหารแก้ไข

  • พ.ศ. 2431 นายร้อยเอก
  • 16 กันยายน พ.ศ. 2435 นายพันโท[29]
  • 14 มิถุนายน พ.ศ. 2441 นายพันเอก[30]

อ้างอิงแก้ไข

  1. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2439/031/349_3.PDF
  2. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2438/031/286.PDF
  3. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2439/023/239.PDF
  4. พระราชทานสัญญาบัตรฝ่ายทหาร (หน้า 320)
  5. ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศการสถาปนา พระเจ้าน้องยาเธอ พระวรวงษ์เธอ เปนต่างกรม แลสถาปนา หม่อมเจ้าเปนพระองคเจ้า แลเลื่อนตำแหน่งยศข้าราชการผู้ใหญ่, เล่ม 13, ตอน 1, 5 เมษายน พ.ศ. 2438, หน้า 16
  6. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2431/047/414_2.PDF
  7. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2437/044/367.PDF
  8. ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวตั้งปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 45
  9. ราชกิจจานุเบกษา, สัญญาบัตรปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 47-48
  10. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2436/032/353.PDF
  11. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2438/032/293.PDF
  12. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2439/030/338.PDF
  13. พระบิดาแห่งธนาคารไทย จาก เว็บไซต์พิพิธภัณฑ์ธนาคารไทย
  14. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2450/003/61.PDF
  15. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายใน, เล่ม 21, ตอน 34, 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447, หน้า 616
  16. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชพิธี ศรีสัจปานกาลพระราชทานพระไชยวัฒน์ องค์เล็กและเครื่องราชอิสริยาภรณ์และตั้งองคมนตรี, เล่ม 9, ตอน 26, 18 กันยายน พ.ศ. 2423 199
  17. ราชกิจจานุเบกษา, ถวายบังคมพระบรมรูปและพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม 10, ตอน 34, 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 1893, หน้า 367
  18. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2436/038/414_1.PDF
  19. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2434/033/281_1.PDF
  20. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2430/032/258.PDF
  21. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2435/040/348.PDF
  22. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2433/043/390_1.PDF
  23. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2436/037/403.PDF
  24. http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2436/037/403.PDF
  25. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4, เล่ม 21, ตอน 32, 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447, หน้า 564
  26. พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ ฝ่ายหน้า และฝ่ายใน
  27. "พระราชทานพระบรมราชานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 12 (ตอน 36): หน้า 328. 8 ธันวาคม 2439. สืบค้นเมื่อ 23 มิถุนายน 2562. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  28. http://www.thaibankmuseum.or.th/museum204.php
  29. พระราชทานสัญญาบัตรทหาร
  30. พระราชทานสัญญาบัตรทหาร
ก่อนหน้า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ถัดไป
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนศิริธัชสังกาศ   เสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ
(26 สิงหาคม พ.ศ. 2439 – 1 มิถุนายน พ.ศ. 2449)
  พระยาสุริยานุวัตร (เกิด บุนนาค)