เปิดเมนูหลัก

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าวรวรรณากร เป็นพระบิดาแห่งการละครร้อง เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาเขียน ทรงเป็นกวีและนักประพันธ์ ทรงเข้ารับราชการในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงดำรงตำแหน่งรองเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ทรงเป็นต้นราชสกุลวรวรรณ[1]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์.jpg
รองเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ
หม่อมหม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ
หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมอินทร์ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมบุญ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมหลวงตาด วรวรรณ
หม่อมแช่ม วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมสุ่น วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมแสร์ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมพร้อม วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมเจียม วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมเชื้อเล็ก วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมต่วนใหญ่ วรวรรณ ณ อยุธยา
หม่อมแถม วรวรรณ ณ อยุธยา
พระบุตร35 พระองค์
ราชวงศ์ราชวงศ์จักรี
พระบิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดาเจ้าจอมมารดาเขียน
ประสูติ20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404
สิ้นพระชนม์1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 (69 ปี)

พระประวัติแก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามเดิมว่า "พระองค์เจ้าวรวรรณากร" เป็นพระราชโอรสลำดับที่ 56 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเขียน ประสูติเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404

พระองค์เจ้าวรวรรณากร ทรงเริ่มรับราชการที่หอรัษฏากรพิพัฒ เป็นพนักงานการเงินที่ฝากแบงค์ต่างประเทศ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ เมื่อปี พ.ศ. 2432[2] ดำรงตำแหน่งรองเสนาบดีกรมพระคลังมหาสมบัติ ต่อมาในปี พ.ศ. 2464 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเลื่อนกรมขึ้นเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า[3]

"พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มกุฏวงศ์นฤบดี มหากวีนิพันธนวิจิตร ราชโกษาธิกิจจิรุปการ บรมนฤบาลมหาสวามิภักดิ์ ขัตติยศักดิ์อดุลพหุลกัลยาณวัตร ศรีรัตนไตรย์คุณาลงกรณ์ นรินทรบพิตร"

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ประชวรพระโรคพระอันตะ (ลำไส้ใหญ่) และสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระชันษาได้ 70 ปี[4]มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2476 ณ พระเมรุ วัดเทพศิรินทราวาส[5]

พระโอรสและพระธิดาแก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลวรวรรณ มีหม่อม 13 ท่าน ได้แก่

  1. หม่อมต่วนใหญ่
  2. หม่อมผัน
  3. หม่อมเจียม
  4. หม่อมหลวงต่วนศรี (ราชสกุลเดิม: มนตรีกุล) ธิดาหม่อมราชวงศ์ตาบ มนตรีกุล
  5. หม่อมอินทร์
  6. หม่อมบุญ
  7. หม่อมหลวงตาด (ราชสกุลเดิม: มนตรีกุล) ธิดาหม่อมราชวงศ์ตาบ มนตรีกุล
  8. หม่อมแช่ม (สกุลเดิม: วงศาโรจน์)
  9. หม่อมแถม
  10. หม่อมสุ่น (สกุลเดิม: เพ็ญกุล) บุตรนายแสง หลานเจ้าพระยามหินทรศักดิ์ธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล)
  11. หม่อมเชื้อเล็ก
  12. หม่อมพร้อม
  13. หม่อมแสร์

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 35 พระองค์ เป็นชาย 21 พระองค์ และหญิง 14 พระองค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
  1. หม่อมเจ้าหญิงพรรณพิมล (ท่านหญิงใหญ่) ที่ 1 ในหม่อมต่วนใหญ่ 13 กันยายน 2423 1 พฤษภาคม 2443
  2. หม่อมเจ้าสกลวรรณากร (ท่านชายตุ๊) ที่ 1 ในหม่อมผัน 9 มิถุนายน 2431 19 มิถุนายน 2496 หม่อมโจฮันนา (เวเบอร์)
หม่อมสมรวย (มุกแจ้ง)
  3. หม่อมเจ้าหญิงพรพิมลพรรณ (ท่านหญิงตุ้ม) ที่ 2 ในหม่อมผัน 1 พฤษภาคม 2433 18 พฤศจิกายน 2524 พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารัชนีแจ่มจรัส กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
  4. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม) พ.ศ. 2433 พ.ศ. 2433
  5. หม่อมเจ้าหญิงสิริวันต์ (ท่านหญิงต่อม) หม่อมเจียม 13 สิงหาคม 2434 ในวันประสูติ
  6. หม่อมเจ้าวรรณไวทยากร
(พ.ศ. 2482 พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร
พ.ศ. 2486: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรรณไวทยากร
พ.ศ. 2495: กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์) (ท่านชายต้อม)
ที่ 1 ในหม่อมหลวงต่วนศรี 25 สิงหาคม 2434 5 กันยายน 2519 หม่อมเจ้าหญิงพิบูลย์เบ็ญจางค์ (กิติยากร)
หม่อมพร้อยสุพิณ (บุนนาค)
  7. หม่อมเจ้าวัลภากร (ท่านชายตุ๋ยตุ่ย) ที่ 3 ในหม่อมผัน 25 กุมภาพันธ์ 2434 1 กรกฎาคม 2522 หม่อมชั้น (บุนนาค)
หม่อมฟื้น (บุนนาค)
  8. หม่อมเจ้าหญิงวรรณวิมล
(พฤศจิกายน 2463: พระวรกัญญาปทาน พระองค์เจ้าหญิงวัลลภาเทวี
มีนาคม 2463: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงวัลลภาเทวี) (ท่านหญิงเตอะ)
ที่ 1 ในหม่อมอินทร์ 25 ตุลาคม 2435 7 มีนาคม 2494
  9. หม่อมเจ้าปริญญากร (ท่านชายโต) ที่ 1 ในหม่อมบุญ 2 เมษายน 2436 29 มีนาคม 2452
  10. หม่อมเจ้านิตยากร (ท่านชายเต๋อ) ที่ 4 ในหม่อมผัน 5 เมษายน 2436 16 มีนาคม 2514 หม่อมแก้ว (เอี่ยมจำนงค์)
หม่อมเล็ก (เจริญจันทร์แดง)
  11. หม่อมเจ้าหญิงวิมลวรรณ
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้าวรรณีศรีสมร) (ท่านหญิงต้อย)
ที่ 2 ในหม่อมต่วนใหญ่ 1 มิถุนายน 2436 พ.ศ. 2487
  12. หม่อมเจ้าเต๋า (ท่านชายเต๋า) 12 กันยายน 2437 24 พฤษภาคม 2438
  13. หม่อมเจ้าหญิงอรทิพยประพันธ์ (ท่านหญิงตุ้ย) ที่ 5 ในหม่อมผัน 26 เมษายน 2438 19 กุมภาพันธ์ 2505 หม่อมเจ้าดำรัสดำรง เทวกุล
  14. หม่อมเจ้าศิลปากร
(หม่อมเจ้าสุวิชากร) (ท่านชายตั๋ง)
ที่ 2 ในหม่อมบุญ 8 กันยายน 2439 2 กุมภาพันธ์ 2511 หม่อมพริ้ม (เลาหเศรษฐี)
  15. หม่อมเจ้าหญิงพิมลวรรณ
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้าหญิงนันทนามารศรี) (ท่านหญิงเต่า)
ที่ 2 ในหม่อมอินทร์ 4 ธันวาคม 2439 29 กรกฎาคม 2503
  16. หม่อมเจ้าศิวากร (ท่านชายต่อ) ที่ 2 ในหม่อมหลวงต่วนศรี 20 มีนาคม 2439 5 มีนาคม 2503
  17. หม่อมเจ้าสิทธยากร (ท่านชายต้อ) ที่ 6 ในหม่อมผัน 13 เมษายน 2440 27 เมษายน 2508 หม่อมดำริห์ (บุนนาค)
  18. หม่อมเจ้าไปรมากร ที่ 7 ในหม่อมผัน 16 มีนาคม 2441 25 มีนาคม 2519 หม่อมน้อย (สุวรรณศร)
หม่อมสมศรี (ประภาเพ็ชร)
หม่อมอรุณ
  19. หม่อมเจ้าหญิงวรรณพิมล
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้าหญิงลักษมีลาวัณ
พ.ศ. 2464: พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงลักษมีลาวัณ
พ.ศ. 2465: พระนางเธอลักษมีลาวัณ) (ท่านหญิงติ๋ว)
หม่อมหลวงตาด 3 กรกฎาคม 2442 31 สิงหาคม 2504 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
  20. หม่อมเจ้าวรวีรากร (ท่านชายตัน) หม่อมแช่ม 8 กันยายน 2443 30 กรกฎาคม 2509 หม่อมแพร (ศรีวรรธนะ)
หม่อมเริ่มจิตต์ (พึ่งบารมี)
  21. หม่อมเจ้าโวฒยากร (ท่านชายติ่ง) ที่ 3 ในหม่อมบุญ 9 พฤศจิกายน 2443 27 สิงหาคม 2524 หม่อมสรรพางค์ (บุรณะปินท์)
หม่อมจิตรา (ปันยารชุน)
  22. หม่อมเจ้าดุลภากร (ท่านชายเต๋าเล็ก) ที่ 3 ในหม่อมอินทร์ 15 ธันวาคม 2443 30 พฤศจิกายน 2544 หม่อมสิรี (ตัณฑัยย์)
  23. หม่อมเจ้าหญิงบรรเจิดวรรณวรางค์
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์) (ท่านหญิงแต๋ว)
ที่ 8 ในหม่อมผัน 1 เมษายน 2445 26 พฤศจิกายน 2528 พลเอกมังกร พรหมโยธี
  24. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม) หม่อมแถม พ.ศ. 2445 ในวันประสูติ
  25. หม่อมเจ้าหัชชากร (ท่านชายติ๊ด) ที่ 4 ในหม่อมบุญ 21 สิงหาคม 2446 9 มีนาคม 2528 หม่อมสมหทัย (เสนีเศรษฐ)
  26. หม่อมเจ้าหญิงสรรพางค์พิมล (ท่านหญิงติ๋น) ที่ 9 ในหม่อมผัน 25 ตุลาคม 2446 28 สิงหาคม 2463
  27. หม่อมเจ้าหญิงวัลลีวรินทร์
(พ.ศ. 2463: หม่อมเจ้าหญิงศรีสอางค์นฤมล) (ท่านหญิงตวง)
ที่ 4 ในหม่อมอินทร์ 12 เมษายน 2448 1 กุมภาพันธ์ 2541 หม่อมเจ้าลักษณากร เกษมสันต์
  28. หม่อมเจ้าหญิงอุบลพรรณี
(ถูกถอดจากฐานันดรศักดิ์) (ท่านหญิงตัด)
ที่ 10 ในหม่อมผัน 17 สิงหาคม 2448 6 ธันวาคม 2528 ฮาโรลด์ แครบบ์
  29. หม่อมเจ้าหญิงฤดีวรวรรณ
(ลาออกจากฐานันดรศักดิ์) (ท่านหญิงน้อย)
ที่ 1 ในหม่อมสุ่น 1 เมษายน 2454 20 พฤศจิกายน 2550 หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร
ปุ๊ ประไพลักษณ์
โรเบิร์ต เอส. อาร์โนลด์
  30. หม่อมเจ้าหญิงดวงตา (ท่านหญิงนิด) หม่อมเชื้อเล็ก 4 เมษายน 2454 23 ธันวาคม 2454
  31. หม่อมเจ้าบุษยากร (ท่านชายเติบ) หม่อมพร้อม 13 พฤษภาคม 2456 16 กุมภาพันธ์ 2457
  32. หม่อมเจ้าฉันทนากร (ท่านชายตั๋น) ที่ 2 ในหม่อมสุ่น 7 ธันวาคม 2458 พ.ศ. 2506 หม่อมมนวิภา (โมชดารา)
  33. หม่อมเจ้าเจตนากร (ท่านชายเต้ก) ที่ 1 ในหม่อมแสร์ 18 กรกฎาคม 2459 3 มกราคม 2491 หม่อมมนิตย์ (รามโยธิน)
  34. หม่อมเจ้าอภิญญากร ที่ 2 ในหม่อมแสร์ 12 กุมภาพันธ์ 2464 18 เมษายน 2516
  35. หม่อมเจ้าสุนทรากร (ท่านชายอ้วน) ที่ 3 ในหม่อมสุ่น 3 ตุลาคม 2467 18 กรกฎาคม 2525

พระนิพนธ์แก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงมีชื่อเสียงจากงานพระนิพนธ์หลายชิ้นที่รู้จักกันดี ได้แก่ บทละครพูดเรื่อง " สร้อยคอที่หาย" ซึ่งเคยบรรจุในหนังสือเรียนวิชาภาษาไทยของกระทรวงศึกษาธิการ บทละครร้อง "สาวเครือฟ้า" ซึ่งได้สร้างตัวละครให้กลายเป็นคนที่เหมือนกับมีตัวจริงขึ้นมา 2 คน คือ ร้อยตรีพร้อม และสาวเครือฟ้า ทรงก่อตั้งโรงละครร้องขึ้นในบริเวณตำหนักที่ประทับ ชื่อว่า "โรงละครปรีดาลัย" เป็นโรงละครร้องแห่งแรกในสยาม

นอกจากนี้ยังทรงมีงานที่สำคัญ คือ พระนิพนธ์แปล จดหมายเหตุลาลูแบร์ โดยทรงแปลมาจากฉบับภาษาอังกฤษ "ตำนานพระแท่นมนังคศิลาอาสน์" รุไบยาตของโอมาร์ คัยยาม และ "นวางกุโรวาท" เป็นต้น และพระองค์ยังทรงใช้นามปากกาว่า "ประเสริฐอักษร" เพื่อทรงพระ นิพนธ์เรื่องสั้นไว้จำนวนหนึ่งอีกด้วย

ผลงานในด้านพระนิพนธ์บางเรื่อง คือ ละครปักษีปะกรนัมเรื่อง "พญาระกา"ทำให้เกิดคดีพญาระกาในเวลาต่อมา เนื่องจากเนื้อเรื่องนั้นกระทบกระเทือนถึงกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ที่ทรงคุ้มครองและช่วยเหลือนางละครของคณะพระองค์เอง ทั้งยังเป็นชายาของพระองค์อีกด้วย ทำให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขังพระองค์ไว้ในพระบรมมหาราชวัง มีกำหนด 1 ปี โดยหม่อมและพระโอรสธิดาเข้าเยี่ยมได้เป็นเวลาตามควร [6]

บทละครเรื่องสาวเครือฟ้าแก้ไข

กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงได้เค้าเรื่องนี้จากละครอุปรากร (โอเปรา) เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลาย ของจาโกโม ปุชชีนี อุปรากรเรื่องนี้ได้ต้นเค้ามาจากนวนิยายของจอห์น ลูเธอร์ ลอง อีกต่อหนึ่งในคราวที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสยุโรปครั้งที่2 เมื่อพ.ศ. 2450 ได้ทอดพระเนตรการแสดงละครอุปรากรที่ฝรั่งเศส เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลายซึ่งเป็นเรื่องความรักและความผิดหวังระหว่างสาวญี่ปุ่นชื่อโจโจ้ซังกับทหารหนุ่มฝรั่ง เมื่อเสด็จนิวัติพระนครได้ทรงเล่าให้กรมนราธิปประพันธ์พงศ์ฟัง กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงดัดแปลงเรื่องนี้มาเป็นละครร้องแสดงถวายหน้าพระที่นั่ง เป็นที่พอพระหฤทัยมาก นับเป็นการเริ่มต้นกำเนิดละครร้องที่ทรงดัดแปลงมาจากละครอุปรากรของยุโรป

ทรงพระนิพนธ์เป็นบทละครร้องสลับพูด คำประพันธ์ที่ใช้เป็นประเภทกลอนเพลงไทย เพื่อใช้เป็นบทสำหรับเล่นละครร้อง

เรื่องย่อแก้ไข

ร้อยตรีพร้อม ย้ายไปรับราชการที่เชียงใหม่ เกิดรักใคร่กับ สาวเครือฟ้า หญิงชาวเชียงใหม่ ภายหลังได้เป็นสามีภรรยากันจนสาวเครือฟ้าให้กำเนิดบุตร ร้อยตรีพร้อมได้คำสั่งย้ายกลับกรุงเทพฯ ถูกผู้ใหญ่บังคับให้แต่งงานกับหญิงสาวชาวกรุงเทพฯ สาวเครือฟ้าเฝ้ารอสามี เมื่อได้ข่าวว่าสามีกลับเชียงใหม่ก็ดีใจไปคอยต้อนรับ ครั้นปรากฏว่าร้อยตรีพร้อมพาภรรยาชาวกรุงเทพฯมาด้วย สาวเครือฟ้าเสียใจใช้มีดแทงตัวตาย ร้อยตรีพร้อมรับบุตรไปอุปการะ

แพร่งนราแก้ไข

วังวรวรรณ เป็นวังที่ประทับของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ตั้งอยู่ระหว่างวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหารกับวัดมหรรณพารามวรวิหาร ต่อมาวังนี้ถูกเวนคืนเพื่อนำพื้นที่มาสร้างเป็นถนน ตามโครงการขยายความเจริญของพระนครในสมัยนั้น คงเหลือเพียงพระตำหนักไม้เก่าหลังเล็ก ที่เดิมเป็นที่ตั้งของโรงละครปรีดาลัย ถูกปรับให้เป็นโรงเรียนตะละภัฏศึกษา และมีการแบ่งพื้นที่ริมถนนสร้างเป็นอาคารพาณิชย์ขายให้แก่เอกชน ชาวบ้านแถบนั้นจึงเรียกย่านนั้นว่า แพร่งนรา ตามพระนามของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

พระเกียรติยศแก้ไข

พระอิสริยยศแก้ไข

  • พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร (20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 8 ธันวาคม พ.ศ. 2432)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ (8 ธันวาคม พ.ศ. 2432 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 11 พฤศิกายน พ.ศ. 2454)
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 – ปัจจุบัน)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์แก้ไข

พระองค์ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดของตระกูลต่าง ๆ ดังต่อไปนี้[4]

อ้างอิงแก้ไข

เชิงอรรถ
  1. "ประกาศกรมราชเลขานุการ เรื่อง พระราชทานนามสกุล สำหรับสืบเชื้อพระวงศ์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น ๔" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 32 (0 ง): 137. 18 เมษายน พ.ศ. 2458. สืบค้นเมื่อ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2561.
  2. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งกรมพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธุพงษ์, เล่ม 6, ตอน 36, 8 ธันวาคม พ.ศ. 2432, หน้า 304
  3. ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ เลื่อนกรมตั้งพระองค์เจ้าและตั้งเจ้าพระยา, เล่ม 38, ตอน 0 ก, 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2464, หน้า 422
  4. 4.0 4.1 ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวสิ้นพระชนม์, เล่ม 48, ตอน ง, 18 ตุลาคม พ.ศ. 2474, หน้า 2569
  5. ราชกิจจานุเบกษา,หมายกำหนดการ พระราชทานเพลิงพระศพและศพ ณ พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาส เล่ม 49, ตอน ๐ ง, 12 มีนาคม พ.ศ. 2475, หน้า 4254
  6. [1]
  7. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔, เล่ม ๒๑, ตอน ๓๒, ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗, หน้า ๕๖๔
  8. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลปัจจุบันฝ่ายหน้า, เล่ม ๒๖, ตอน ๐ ง, ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๒, หน้า ๒๖๒๘
  9. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา, เล่ม ๒๖, ตอน ๐ ง, ๑๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๒, หน้า ๑๐๐
บรรณานุกรม
  • สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. ราชสกุลวงศ์. พิมพ์ครั้งที่ 14, กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554. 296 หน้า. หน้า 69. ISBN 978-974-417-594-6
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

แหล่งข้อมูลอื่นแก้ไข