สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระยาบำราบปรปักษ์ มีพระนามเดิมว่า เจ้าฟ้ากลาง (24 เมษายน พ.ศ. 2362 - 1 กันยายน พ.ศ. 2429) เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ประสูติแต่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี[1] (พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาทองสุก ซึ่งเป็นพระธิดาในพระเจ้าอินทวงศ์แห่งนครเวียงจันทน์) พระองค์เป็นต้นราชสกุล มาลากุล และเป็นพระโสทรอนุชาใน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอาภรณ์ (ต้นราชสกุล อาภรณ์กุล) ทั้งสองราชสกุลจึงถือเป็นญาติใกล้ชิดกัน

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ
เจ้าฟ้ามหามาลา
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 2 เจ้าฟ้าชั้นเอก
กรมพระยาบำราบปรปักษ์
Brother of the 1st king, Siam, (Thailand) Wellcome L0055544.jpg
พระชายาและหม่อมพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบันเทิง
หม่อมทรัพย์ มาลากุล ณ อยุธยา
หม่อมกลีบ มาลากุล ณ อยุธยา
พระบุตร11 พระองค์
ราชวงศ์จักรี
พระบิดาพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
พระมารดาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี
ประสูติ24 เมษายน พ.ศ. 2362
สิ้นพระชนม์1 กันยายน พ.ศ. 2429 (67 ปี)

พระประวัติแก้ไข

หลังทรงสำเร็จการศึกษา ทรงเข้ารับราชการในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงรับราชการในกรมวัง ดูแลภายในพระบรมมหาราชวังและพิจารณาตัดสินคดีความ กรมพระคชบาล และกรมสังฆการีธรรมการ (ปัจจุบัน คือ กรมการศาสนา) ถึงปีกุน พ.ศ. 2394 ได้รับพระราชทานพระสุพรรณบัฏจารึกพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา อิศวราธิราชรวิวงศ์ บรมพงศ์ปฏิพัทธ์ บุรุษรัตน์วโรภโตสุชาติ บริษัทยนาถนรินทราธิบดี ให้ตั้งเจ้ากรมเป็นกรมหมื่นบำราบปรปักษ์[2] ทรงบังคับบัญชากรมพระภูษามาลาคลังวิเศษคลังข้างใน จนเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัย ในวันที่ 9 สิงหาคม พ.ศ. 2410 มีพระบรมราชโองการให้เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าฟ้าต่างกรมผู้ใหญ่ชั้นกรมขุน ทรงศักดินา 50,000[3]

ต่อมาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประชุมพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการพร้อมกันสมมติให้เป็น ผู้สำเร็จราชการในพระราชสำนักและว่าพระคลังทั้งปวง ต่อมาทรงเป็นผู้สำเร็จราชการกรมมหาดไทย สมุหนายกอัครมหาเสนาบดี ว่าราชการหัวเมืองต่างๆ และเกี่ยวข้องกับชาวต่างประเทศ ทรงเป็นประธานของพระบรมวงศานุวงศ์ ในวันที่ 20 เมษายน พ.ศ. 2417 จึงโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนเป็นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ มหิศวรศักดิสุนทรรวิวงศ์ บรมพงศ์บริพัตรวิวัฒนยโสดม สรรพศิลปาคมอุดมกิจ พิฆเนศวรประสิทธิคชกรรมศาสตร โหรกลานุวาทกาพยปฏิภาณ สฤษฏิสรรพศุภการ สกลรักษฎาธิกิจปรีชาวตโยฬาร์ ยุติธรรมาทวาธยาศรัย ไตรศรีรัตนธาดา มหันตเดชานุภาพถบพิตร ทรงศักดิดา 50,000[4]

และในวันที่ 12 ธันวาคม พ.ศ. 2428 เลื่อนเป็น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ มหิศวรศักดิสุนทรรวิวงศ์ บรมพงศ์บริพัตร วิวัฒนยโศดม สรรพศิลปาคมอุดมกิจ พิฆเนศวรประสิทธิคชกรรมศาสตร์ โหรกลานุวาทกาพยปฏิภาณ สฤษฏิศุภการสกลรักษฎาธิกิจ ปรีชาวตโยฬารสมบูรณคุณสารสุจริตจริยาภิรมย์ ราชพงศานุกรมมุขประดิษฐาสกลนราภิมานิต นริศราธิบดินทร์ ปรมินทรมหาราชวโรประการ ปรัชาชาญยุติธรรมาชวาธยาศรัย ศรีรัตนตรัยสรณคุณารักษ์ บรมอรรคมหาบุรุษยรัตนสุขุมาลกระษัตริย์วิสุทธิชาติ ธรรมิกนาถบพิตร ทรงศักดินา 60,000[5]

สิ้นพระชนม์แก้ไข

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ เริ่มประชวรมาตั้งแต่เดือน 8 ปีจอ อัฐศก (พ.ศ. 2429) มีพระอาการเสวยไม่ได้ บรรทมไม่หลับ ถึงวันจันทร์ที่ 23 สิงหาคม พระอาการทรุดลง เสวยได้แต่พระกระยาหารต้มไม่เกินหนึ่งฝาเล็ก ได้พระโอสถแล้วพระอาการทรงมาจนถึงวันอาทิตย์ที่ 29 สิงหาคม ก็ทรุดลงอีก เสวยได้แต่น้ำพระกระยาหารต้ม ครึ่งฝาถ้วยเล็ก พระอาการทรุดลงเรื่อย ๆ ถึงวันอังคารที่ 31 สิงหาคม ทรงอ่อนเพลีย ประชวรพระนาภี ทรงหอบเป็นคราว ๆ พระเนตรมัว พระกรรณตึง จนกระทั่งวันพุธ ขึ้น 4 ค่ำ เดือน 10 ตรงกับวันที่ 1 กันยายน[6] ทรงหอบและเพลียมากขึ้น สิ้นพระชนม์เมื่อเวลา 4.25 น. สิริพระชันษา 67 ปี 130 วัน ช่วงบ่าย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จฯพร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์มาสรงน้ำพระศพ แล้วโปรดให้เจ้าพนักงานเชิญพระศพลงพระลอง ตั้งบนแว่นฟ้า ประกอบพระโกศกุดั่นใหญ่ เครื่องสูง 9 คัน ชุมสาย 4 คัน พระพิธีธรรม 8 รูป สวดพระอภิธรรมทั้งกลางวันกลางคืน[7] ได้รับพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุท้องสนามหลวง เมื่อวันที่ 28 เมษายน พ.ศ. 2430

พระโอรส-พระธิดาแก้ไข

ทรงมีพระโอรสและพระธิดา จำนวน 11 พระองค์ กับพระชายา จำนวน 1 พระองค์ และหม่อมจำนวน 2 คน ดังนี้[8]

ประสูติแต่พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบันเทิง พระราชธิดาในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ
  • พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชายกบ
  • พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงเต่า
  • พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชายปรีชา
  • พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงสิริ
ประสูติแด่หม่อมทรัพย์ มาลากุล ณ อยุธยา
  • หม่อมเจ้าหญิงปุก มาลากุล (สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2452 พระราชทานเพลิง ณ วัดเทพศิรินทรสวาสดิ์ เมื่อวันที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2455)
  • หม่อมเจ้าประภากร มาลากุล (ประสูติเมื่อวันที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2398 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2445) เสกสมรสกับหม่อม 2 ท่าน
  • พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลังการ มีพระนามเดิม หม่อมเจ้าอลังการ มาลากุล (ประสูติเมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2404 สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 13 มีนาคม พ.ศ. 2479) ในรัชกาลที่ 5 ทรงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลังการ[9] เสกสมรสกับ หม่อมเล็ก มาลากุล จ.จ.[10] หม่อมเจิม ศรียาภัย หม่อมผาด หม่อมนวล หม่อมทรัพย์ และหม่อมถนอม ทรงมีพระโอรส-พระธิดา จำนวน 18 คน จากหม่อมทั้งหมดจำนวน 6 คน ดังนี้
ในหม่อมเล็ก มาลากุล
    • หม่อมราชวงศ์ณัฐสฤษดิ์ มาลากุล สมรสกับ นางบุญช่วย มีธิดา 2 คนดังนี้
      • หม่อมหลวงหญิงชวลิต ธรมธัช สมรสกับ ขุนเอนก ธรมธัช
      • หม่อมหลวงหญิงชุมนุม ประเสริฐศรี
    • หม่อมราชวงศ์ฐิตะไชย มาลากุล (เสียชีวิตตั้งแต่วัยหนุ่ม และไม่มีทายาท)
    • หม่อมราชวงศ์หญิงไขฉวี หาสตะนันทน์ สมรสกับ นาวาเอก หลวงประพรรดิ์จักรกิจ ราชนาวี (แสวง หาสตะนันท์) มีบุตร-ธิดา 8 คนดังนี้
      • นางวลีศิริ กรรณสูต
      • นายบำเรอ หาสตะนันทน์
      • นายสุขุม หาสตะนันทน์
      • นางนฤมนต์ (สวง) ศิขรินทร์ สมรสกับ นายอารีย์ ศิขรินทร์
      • นางวิบูลย์ศรี (สมบูรณ์) หาสตะนันทน์
      • นางวรรณา หาสตะนันทน์
      • นายแพทย์สรรเสริญ หาสตะนันทน์
    • หม่อมราชวงศ์ศรีธวัช มาลากุล สมรสกับ นางทองอยู่ ทัพชูวงศ์ มีบุตร-ธิดา 5 คน และนางถมยา มั่นมณี มีบุตร 3 คนดังนี้
      • หม่อมหลวงหญิงจรัสไข อัธยาศัยวิสุทธิ์ เกิดจากนางทองอยู่ สมรสกับ นายเชิด อัธยาศัยวิสุทธิ์
      • หม่อมหลวงหญิงอำไพนัต ภาคธูป เกิดจากนางทองอยู่ สมรสกับ นายพัว ภาคธูป
      • หม่อมหลวงฉัตรชัย มาลากุล เกิดจากนางทองอยู่ สมรสกับ นางสุคนธ์ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม โรจนะ)
      • นาวาเอก หม่อมหลวงไพบูลย์ มาลากุล ราชนาวี เกิดจากนางทองอยู่ สมรสกับ นาวาเอกหญิง พนิดา มาลากุล ณ อยุธยา ราชนาวี (สกุลเดิม จิตรสมัย)
      • หม่อมหลวงพูลศักดิ์ มาลากุล เกิดจากนางทองอยู่ สมรสกับ นางเพลินอารม มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม จิตต์ธรรม)
      • หม่อมหลวงภักดี มาลากุล เกิดจากนางถมยา
      • หม่อมหลวงปรีชา มาลากุล เกิดจากนางถมยา สมรสกับ นางชฎาภา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ภาคีทรง)
      • หม่อมหลวงมาโนช มาลากุล เกิดจากนางถมยา สมรสกับ นางสุวัฒนา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม รัศมีดิษฐ์)
    • หม่อมราชวงศ์พัฒนา มาลากุล สมรสกับ นางเหมย เดี่ยวเด่น มีบุตร-ธิดา 5 คน นางละม้าย ภูเดช มีบุตร-ธิดา 7 คน นางเที่ยง บ้านกลาง มีบุตร-ธิดา 6 คนดังนี้
      • หม่อมหลวงภมร มาลากุล เกิดจากนางเหมย
      • หม่อมหลวงพิมล มาลากุล เกิดจากนางเหมย สมรสกับ นางเล็ก มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม รัตนจักร)
      • หม่อมหลวงหญิงจงกล มาลากุล เกิดจากนางเหมย สมรสกับ นายประเสริฐ
      • หม่อมหลวงหญิงอุบล เสมรสุวรรณ เกิดจากนางเหมย สมรสกับ นายอุดม เสมรสุวรรณ
      • หม่อมหลวงวิฑูรย์ มาลากุล เกิดจากนางเหมย สมรสกับ นางถาวร
      • หม่อมหลวงโกสุม มาลากุล เกิดจากนางละม้าย สมรสกับ นางสุมิตรา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม สุคนธมัช)
      • หม่อมหลวงโกศล มาลากุล เกิดจากนางละม้าย สมรสกับ นางสุบิน
      • หม่อมหลวงพิศาล มาลากุล เกิดจากนางละม้าย สมรสกับ นางอัมพร มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ศุภวารี)
      • หม่อมหลวงหญิงลมุน ศรานุชิต เกิดจากนางละม้าย สมรสกับ นายกังวาล ศรานุชิต
      • หม่อมหลวงหญิงดาราวรรณ ฤทธิรักษ์ เกิดจากนางละม้าย สมรสกับ นายชาลี ฤทธิรักษ์
      • หม่อมหลวงวุฒิไกร มาลากุล เกิดจากนางละม้าย สมรสกับ นางภัทราภรณ์ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ใหญ่ลำยอง)
      • หม่อมหลวงไพฑูรย์ มาลากุล เกิดจากนางละม้าย สมรสกับ นางวัลยา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม กลิ่นกลั่น)
      • หม่อมหลวงโกมล มาลากุล เกิดจากนางเที่ยง สมรสกับ นางประชุม มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ทองอยู่)
      • หม่อมหลวงหญิงประยงค์ มาลากุล เกิดจากนางเที่ยง
      • หม่อมหลวงหญิงลัดดา ทองเล็ก เกิดจากนางเที่ยง สมรสกับ นายสวัสดิ์ ทองเล็ก
      • หม่อมหลวงหญิงทัศนา(มาลี) สุขตลอด เกิดจากนางเที่ยง สมรสกับ นายสนั่น สุขตลอด
      • หม่อมหลวงพิชัย มาลากุล เกิดจากนางเที่ยง
      • ร้อยตำรวจเอก หม่อมหลวงไตรทิพย์ มาลากุล เกิดจากนางเที่ยง สมรสกับ นางสมปอง
    • หม่อมราชวงศ์ประภาพันธุ์ มาลากุล สมรสกับ นางสอาง กาญจนวัฒน์ มีบุตร 1 คน นางอัมพร มิตรภักดี มีธิดา 2 คน นางผิว จีนปรีชา มีธิดา 1 คน และนางอนงค์ ศิริวรรณ มีบุตร-ธิดา 3 คนดังนี้
      • รองศาสตราจารย์ ร้อยเอก หม่อมหลวงประทีป มาลากุล เกิดจากนางสอาง สมรสกับ รองศาสตราจารย์ ดร.ประสาร มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม นุชสภาพ) มีบุตร-ธิดา 3 คนดังนี้
        • นางปุณฑริกา ใบเงิน สมรสกับ นายนึกรัก ใบเงิน มีธิดา-บุตร 2 คนดังนี้
          • นางสาวปุญญารักษ์ ใบเงิน
          • นายณพล ใบเงิน
        • นายปูมเทพ มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ นางแอน มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม นำชัยศิริ) มีบุตร 2 คนดังนี้
          • นายเปี่ยมธรรม มาลากุล ณ อยุธยา
          • นายเป็นไท มาลากุล ณ อยุธยา
        • ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ปมทอง มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ นางสุวินิตา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม มนตริวัต) มีธิดา 1 คนดังนี้
          • นางสาวปัณณตา มาลากุล ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงหญิงประพันธ์ มีแสงทอง เกิดจากนางอัมพร สมรสกับ นายถวิล มีแสงทอง มีบุตร 1 คนดังนี้
        • นายวีระพัฒน์ มีแสงทอง
      • หม่อมหลวงหญิงเครือวัลย์ สุปัญโญ เกิดจากนางอัมพร สมรสกับ นายเสรี สุปัญโญ มีบุตร-ธิดา 6 คนดังนี้
        • ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วีรฉัตร์ สุปัญโญ
        • นายวัชระ สุปัญโญ
        • นายวัชรินทร์ สุปัญโญ
        • นายปรินดา สุปัญโญ
        • นายสราวุธ สุปัญโญ
        • นางสาวสุดครึง สุปัญโญ
      • หม่อมหลวงหญิงประไพ นงค์พยัคฆ์ เกิดจากนางผิว สมรสกับ พันเอก สอาด นงค์พยัคฆ์ มีบุตร-ธิดา 3 คนดังนี้
        • นางสาวกัญชลี นงค์พยัคฆ์
        • นายอภิชาติ นงค์พยัคฆ์ มีบุตร 1 คนดังนี้
          • นายอธิปัตย์ นงค์พยัคฆ์
        • (เด็กหญิง นงค์พยัคฆ์) เสียชีวิตก่อนเกิด
      • หม่อมหลวงปัญญา มาลากุล เกิดจากนางอนงค์ สมรสกับ นางยุวดี มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม อัจฉริยวิญญู)
      • หม่อมหลวงมานพ มาลากุล เกิดจากนางอนงค์ สมรสกับ นางไพลิน มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม เทวฤทธิ์) มีบุตร-ธิดา 3 คนดังนี้
        • นายรุจิภัตต์ มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ นางนิดา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ตันปัทมดิลก) มีธิดา 1 คนดังนี้
          • เด็กหญิงอิงกายา มาลากุล ณ อยุธยา
        • นายรุจิพงศ์ มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ นางนัธริกา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม คุโณปการ) มีธิดา-บุตร 2 คน ดังนี้
          • เด็กหญิงแพรปัฏธ์ มาลากุล ณ อยุธยา
          • เด็กชายปรานต์ปิติ มาลากุล ณ อยุธยา
        • นางสาวมานวิกา มาลากุล ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงหญิงภาพิมน (อุ่นใจ) มาลากุล เกิดจากนางอนงค์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงบรรจง มาลากุล สมรสกับ นายสุดจิตต์ เตมียสูตย์ มีธิดา 2 คน และกับนายแพทย์โพธิ์ นาคะเสถียร มีบุตร-ธิดา 2 คนดังนี้
      • เด็กหญิงชยิน เตมียสูตย์ เกิดกับนายสุดจิตต์
      • นางบัญญัติ เตมียสูตย์ เกิดกับนายสุดจิตต์
      • นายไพบูลย์ นาคะเสถียร เกิดกับนายแพทย์โพธิ์
      • นางรำพึง นาคพงษ์ เกิดกับนายแพทย์โพธิ์ สมรสกับ พันตำรวจเอก สุริยา นาคพงษ์ มีบุตร-ธิดา 4 คนดังนี้
        • นางไพรำ นาคพงษ์
        • นางสุภัทร นาคพงษ์
        • นายสุรยุทธ์ มาลากุล
        • นางรำไพพักตร์ มาลากุล
ในหม่อมเจิม ศรียาภัย
    • หม่อมราชวงศ์จรูญรัตน์ มาลากุล สมรสกับ นางสวัสดิ์ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม หทยานนท์) มีบุตร-ธิดา 2 คนดังนี้
      • นาวาเอก หม่อมหลวงเชาวรัตน์ มาลากุล สมรสกับ นางบวร มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม จันทรสูตร)
      • หม่อมหลวงหญิงเสรีรัตน์ บุณยเศรษฐ สมรสกับ นายเชาวลิต บุณยเศรษฐ
ในหม่อมผาด
    • หม่อมราชวงศ์ประเทือง มาลากุล สมรสกับ นางละออ มีบุตร-ธิดา 6 คน และนางสุภาพ มีธิดา 1 คนดังนี้
      • หม่อมหลวงประสพไชย มาลากุล เกิดจากนางละออ
      • หม่อมหลวงหญิงประสงค์ มาลากุล เกิดจากนางละออ
      • หม่อมหลวงหญิงประสิทธิ์ศรี เข้มบุญศรี เกิดจากนางละออ สมรสกับ นายจำลอง เข้มบุญศรี
      • หม่อมหลวงประสมศิลป์ มาลากุล เกิดจากนางละออ
      • หม่อมหลวงประจวบพันธ์ มาลากุล เกิดจากนางละออ
      • หม่อมหลวงประเสริฐศรี มาลากุล เกิดนางนางละออ
      • หม่อมหลวงหญิงประชุมพร มาลากุล เกิดจากนางสุภาพ
ในหม่อมนวล
    • หม่อมราชวงศ์หญิงแฉล้ม มาลากุล สมรสกับ พันตรี นายแพทย์หลวงฉัตรพลรักษ์ (ฉัตร พงศ์ศักดิ์) มีบุตร 1 คนดังนี้
      • นายฉัตรดนัย ฉัตรพลรักษ์ สมรสกับ นางสายสัมพันธ์ ฉัตรพลรักษ์ บุตรีเอกอัครราชทูตสุนทร สุวรรณสาร และนางจำนรรจ์ สุวรรณสาร (สกุลเดิม วสันตสิงห์) มีบุตร-ธิดา 2 คนดังนี้
        • นางสาวกัญญาภิรมย์ (อาภาภิรมย์) ฉัตรพลรักษ์
        • นายพิชญ ฉัตรพลรักษ์
ในหม่อมทรัพย์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงชลอ มาลากุล
ในหม่อมถนอม
    • หม่อมราชวงศ์หญิงแข เชื้อสุวรรณ สมรสกับ นายรัตน เชื้อสุวรรณ มีธิดา 1 คนดังนี้
      • นางลิขิต ชัยพินิจ สมรสกับ นายวินัย ชัยพินิจ
    • หม่อมราชวงศ์ประยูร มาลากุล สมรสกับ นางสว่าง วรรณมิตร มีธิดา 1 คน นางสีนวล มาลากุล มีบุตร-ธิดา 4 คน และนางอุทัย มีบุตร 1 คนดังนี้
      • หม่อมหลวงหญิงเสถียร แจ่มจันทร์ เกิดจากนางสว่าง สมรสกับ นายบุญลือ แจ่มจันทร์
      • หม่อมหลวงอุทัย มาลากุล เกิดจากนางสีนวล สมรสกับ นางบุญสม มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม มณฑาลพ)
      • หม่อมหลวงประทีป มาลากุล เกิดจากนางสีนวล สมรสกับ นางรวม มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม สาเจริญ) มีบุตร-ธิดา 2 คนดังนี้
        • นายธนาพชร มาลากุล
        • นางสุนันทา โสมากุล สมรสกับ นายอำนาจ โสมากุล มีบุตร-ธิดา 3 คนดังนี้
          • นางสาวนงลักษณ์ มาลากุล
          • เด็กชายคุณานนท์ มาลากุล
          • เด็กหญิงจันทิมา มาลากุล
      • หม่อมหลวงบุญเทียม มาลากุล เกิดจากนางสีนวล สมรสกับ นางสมปอง
      • หม่อมหลวงหญิงสัญญาลักษณ์ เทียนทอง เกิดจากนางสีนวล สมรสกับ นายพิมล เทียนทอง
      • หม่อมหลวงประทีบ มาลากุล เกิดจากนางอุทัย
    • หม่อมราชวงศ์สมพงษ์ มาลากุล สมรสกับ นางประทุม มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ศรีใหม่) มีบุตร-ธิดา 7 คนดังนี้
      • หม่อมหลวงหญิงสมทบ นามสว่าง สมรสกับ นายบุญมา นามสว่าง
        • นางสาวพนิตตา นามสว่าง
      • หม่อมหลวงหญิงสายปัญญา จิรวรรณธร สมรสกับ นายวิเชียร จิรวรรณธร
        • นางสาววรรณธร จิรวรรณธร
        • นางจิรวรรณ จิรวรรณธร
        • นางสาวส่องศรี จิรวรรณธร
      • หม่อมหลวงสุพจน์ มาลากุล
      • หม่อมหลวงสัมพันธ์ มาลากุล สมรสกับ นางปราณีต
      • หม่อมหลวงสกุล มาลากุล สมาชิกวุฒิสภา[11] สมรสกับ นางอ้อมจิตต์ มาลากุล ณ อยุธยา
        • นางสาวจารุเนตร มาลากุล ณ อยุธยา
        • เด็กหญิงอรชพร มาลากุล ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงหญิงกรุณา วงษ์พันธ์ สมรสกับ เรือโท ไพบูลย์ วงษ์พันธ์
        • นายมานพ มาลากุล ณ อยุธยา
        • นางสาวพิชญา วงษ์พันธ์
      • หม่อมหลวงปกป้อง มาลากุล สมรสกับ นางวันเพ็ญ มาลากุล ณ อยุธยา
        • นางสาวปัญจพร มาลากุล ณ อยุธยา
        • นางสาวปรียาพร มาลากุล ณ อยุธยา
    • หม่อมราชวงศ์หญิงสมถวิล เขียวลายเลิศ สมรสกับ นายประธาน เขียวลายเลิศ มีธิดา 1 คนดังนี้
      • นางรุ่งเรือง เขียวลายเลิศ
    • หม่อมราชวงศ์เจริญ มาลากุล สมรสกับ นางสำเนียง มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม เปรมสมิทธ์) มีบุตร-ธิดา 9 คนดังนี้
      • หม่อมหลวงณรงค์ มาลากุล สมรสกับ นางทองดี มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม คำดวง) มีบุตร 3 คนดังนี้
        • นายดิเรก มาลากุล ณ อยุธยา
        • นายวิรัตน์ มาลากุล ณ อยุธยา
        • นายธงชัย มาลากุล ณ อยุธยา
      • ร้อยตรี หม่อมหลวงปรีชา มาลากุล สมรสกับ นางเบญจมาศ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม สุขโข) มีบุตร 3 คนดังนี้
        • นายปัญญพัฒน์ มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ นางสาวอรัญญา เดชาละมัย
        • นายปรัชญา มาลากุล ณ อยุธยา
        • สิบเอก ปริญญา มาลากุล ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงบรรจบ มาลากุล สมรสกับ นางสุกัญญา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม นิยมจันทร์) มีธิดา 4 คนดังนี้
        • นางสาวสุจิรา มาลากุล ณ อยุธยา
        • นางสาวจุติพร มาลากุล ณ อยุธยา
        • นางสาวนฤมล มาลากุล ณ อยุธยา
        • ด.ญ.จิตรานุช มาลากุล ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงหญิงศรีประจันทร์ มาลากุล
      • หม่อมหลวงหญิงศรีสุดา มาลากุล
      • จ่าสิบเอก หม่อมหลวงศักดา มาลากุล สมรสกับ นางศรีนวล มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม พึ่งพา) มีบุตร 3 คนดังนี้
        • นายภานุพงศ์ มาลากุล ณ อยุธยา
        • นายจิรวัฒน์ มาลากุล ณ อยุธยา
        • นายจิรวุฒิ มาลากุล ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงหญิงสุทิน อรรถปักษ์ สมรสกับ นายราเชษฐ์ อรรถปักษ์ มีธิดา 1 คนดังนี้
        • ด.ญ.สวรรญา อรรถปักษ์
      • หม่อมหลวงประชา มาลากุล สมรสกับ นางวันเพ็ญ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม อำไพโชติ) มีบุตร 1 คนดังนี้
        • นายเกรียงไกร มาลากุล ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงหญิงสมจิตร พัฒนา สมรสกับ จ่าสิบเอก ศุภกิตติ์ พัฒนา มีบุตร 1 คนดังนี้
        • นายสัญฐิติ พัฒนา
    • หม่อมราชวงศ์หญิงขจิตร์ เจริญชื่น สมรสกับ ร้อยตรี เดชา เจริญชื่น มีบุตรธิดา 2 คนดังนี้
      • นางพรรณงาม สัพพะเลข สมรสกับ นายจำรัส สัพพะเลข
      • นายชาคริต เจริญชื่น
    • หม่อมราชวงศ์หญิงละเวียด ปานไหล่ สมรสกับ นายศิริ ปานไหล่ มีบุตรธิดา 3 คนดังนี้
      • นายนคร ปานไหล่
      • นายอดิศร ปานไหล่
      • นางสุดสนอง ปานไหล่
  • หม่อมเจ้าหญิงไม่ปรากฏพระนาม (ประสูติเมื่อวันที่ 30 สิงหาคม พ.ศ. 2401)
ประสูติแด่หม่อมกลีบ มาลากุล ณ อยุธยา
  • หม่อมเจ้าหญิงใหญ่ มาลากุล (ประสูติ พ.ศ. 2384 สิ้นชีพิตักษัยเมื่อวันที่ 4 มกราคม พ.ศ. 2434 พระราชทานเพลิง ณ วัดสระเกศ)
  • พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์ มีพระนามเดิม หม่อมเจ้าขจร มาลากุล (ประสูติเมื่อวันที่ 3 กันยายน พ.ศ. 2386 สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 25 มีนาคม พ.ศ. 2441) เสกสมรสกับ หม่อมเปี่ยม หม่อมจับ หม่อมทับ หม่อมเพิ่ม หม่อมสุ่น หม่อมกลิ่น หม่อมกลั่น และหม่อมอิน ทรงมีพระโอรส-พระธิดา จำนวน 11 คน จากหม่อมทั้งหมดจำนวน 8 คน หม่อมราชวงศ์ทั้ง 11 คน มีชื่อขึ้นต้นด้วย ป ปลา ตามพระนามกรมของพระองค์ เป็นอักษรพยางค์เดียวทั้งหมด
ในหม่อมเปี่ยม
    • เจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี (หม่อมราชวงศ์เปีย มาลากุล) สมรสกับ ท่านผู้หญิงเสงี่ยม วสันตสิงห์ มีบุตร-ธิดา 8 คน นางเลื่อน ศิวานนท์ มีบุตร 1 คน และนางเจียร ลักษณบุตร มีธิดา 1 คน
      • หม่อมหลวงหญิงปก มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม
      • หม่อมหลวงหญิงป้อง มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม
      • หม่อมหลวงหญิงปอง เทวกุล เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม สมรสกับ หม่อมเจ้าสุรวุฒิประวัติ เทวกุล
      • หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม สมรสกับ ท่านผู้หญิงดุษฎีมาลา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ไกรฤกษ์)
      • หม่อมหลวงหญิงเปนศรี มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม
      • หม่อมหลวงหญิงเปี่ยมสิน มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม
      • หม่อมหลวงปนศักดิ์ มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม
      • หม่อมหลวงหญิงปานตา วสันตสิงห์ เกิดจากท่านผู้หญิงเสงี่ยม สมรสกับ นายเมืองเริง วสันตสิงห์ มีบุตร 1 คน ดังนี้
      • หม่อมหลวงประวัติ มาลากุล เกิดจากนางเลื่อน
      • หม่อมหลวงหญิงนกน้อย มาลากุล เกิดจากนางเจียร สมรสกับ พันเอก นายแพทย์ชุบ กาญจนลักษณ์
ในหม่อมจับ
ในหม่อมทับ
    • ท้าววรคณานันท์ (เจ้าจอมหม่อมราชวงศ์ปั้ม ในรัชกาลที่ 5)
    • เจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (หม่อมราชวงศ์ปุ้ม มาลากุล) สมรสกับ เจ้าหญิงฟองแก้ว ณ เชียงใหม่ มีบุตร 1 คน ท่านผู้หญิงนงเยาว์ อมาตยกุล มีบุตร-ธิดา 8 คน และนางวงศ์ บุณยะรังคะ มีบุตร-ธิดา 3 คน
      • หม่อมหลวงเทียม มาลากุล (หลวงมาลากุลวิวัฒน) เกิดจากเจ้าหญิงฟองแก้ว ณ เชียงใหม่
      • หม่อมหลวงหญิงศิริปทุม มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์
      • หม่อมหลวงปีกทิพย์ มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์ สมรสกับ นางชนัฏ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม กาญจนะวณิชย์) มีบุตร-ธิดา 5 คน ดังนี้
        • นางสาวปนัดดา มาลากุล ณ อยุธยา
        • นายปีย์ มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ ท่านผู้หญิงอารียา มาลากุล ณ อยุธยา มีบุตร 1 คน ดังนี้
          • นายธรรมา มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ ทันตแพทย์หญิงอตินุช มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ลัดพลี)
        • พลเอก แป้ง มาลากุล ณ อยุธยา สมรสกับ คุณหญิงศิริรัตน์ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม เอื้อวิทยา)
        • คุณหญิงทิพยวดี ปราโมช ณ อยุธยา สมรสกับ หม่อมหลวงเสรี ปราโมช
        • นางทับทิม มาลากุล เลน สมรสกับ นายอลาสแตร์ เลน (Alastair Lane) ชาวอังกฤษ มีธิดา 1 คน ดังนี้
      • หม่อมหลวงปุ่ม มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์ สมรสกับ นางอารี มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม ณ ป้อมเพ็ชร)
      • หม่อมหลวงปืนไทย มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์ สมรสกับ นางศรียา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
      • หม่อมหลวงหญิงประสาธะนี บูรณศิริ เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์ สมรสกับ นายประยูร บูรณศิริ
      • หม่อมหลวงประสันน์ มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์
      • หม่อมหลวงหญิงประทิน มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์
      • หม่อมหลวงปม มาลากุล เกิดจากท่านผู้หญิงนงเยาว์
      • หม่อมหลวงหญิงหวีด ภิญโญ เกิดจากนางวงศ์ บุญยะรังคะ สมรสกับ นายเพิ่ม ภิญโญ
      • หม่อมหลวงกวิน มาลากุล เกิดจากนางวงศ์ บุญยะรังคะ
      • หม่อมหลวงหญิงหวิว มาลากุล เกิดจากนางวงศ์ บุญยะรังคะ สมรสกับ นายปทุม หลิมรัตน์
    • เจ้าจอมหม่อมราชวงศ์แป้ว ในรัชกาลที่ 5
ในหม่อมเพิ่ม
    • ท้าวสมศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์ปุย มาลากุล)
ในหม่อมสุ่น
    • หม่อมราชวงศ์เทวาธิราช ป. มาลากุล (หม่อมราชวงศ์โป้ย มาลากุล) สมรสกับ คุณหญิงเนื่อง มีบุตร 1 คน คุณหญิงเผื่อน บุนนาค มีบุตร-ธิดา 9 คน นางผัน มีธิดา 1 คน นางเล็ก มีบุตร-ธิดา 7 คน ดังนี้
      • หม่อมหลวงปีย์ มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเนื่อง ข้าราชบริพารในพระองค์ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว
      • หม่อมหลวงหญิงปุณฑริก ชุมสาย เกิดจากคุณหญิงเผื่อน สมรสกับ นายธวัช ชุมสาย ณ อยุธยา
      • หม่อมหลวงปัณยา มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเผื่อน
      • หม่อมหลวงปิลันธ์ มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเผื่อน สมรสกับ ศาสตราจารย์ แพทย์หญิง คุณหญิงสุภา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม รัตโนภาส)
      • หม่อมหลวงหญิงปานีย์ เพ็ชรไทย เกิดจากคุณหญิงเผื่อน สมรสกับ นายธรรมนูญ เพ็ชรไทย
      • หม่อมหลวงหญิงปฤศนี ศรีศุภอรรถ เกิดจากคุณหญิงเผื่อน สมรสกับ ร้อยตรี จรินทร์ ศรีศุภอรรถ
      • หม่อมหลวงหญิงปัทมาวดี มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเผื่อน
      • หม่อมหลวงหญิงปารวดี กันภัย เกิดจากคุณหญิงเผื่อน สมรสกับ นายประจวบ กันภัย
      • หม่อมหลวงหญิงปราลี ประสมทรัพย์ เกิดจากคุณหญิงเผื่อน สมรสกับ นายเลิศ ประสมทรัพย์
      • หม่อมหลวงโปรพ มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเผื่อน
      • หม่อมหลวงหญิงปาริชาติ มาลากุล เกิดจากนางผัน
      • หม่อมหลวงหญิงปยง ธชาศรี เกิดจากนางเล็ก
      • หม่อมหลวงปกิต มาลากุล เกิดจากนางเล็ก
      • หม่อมหลวงปรคำ มาลากุล เกิดจากนางเล็ก
      • หม่อมหลวงหญิงปทุมมาลย์ มาลากุล เกิดจากนางเล็ก
      • หม่อมหลวงปฐม มาลากุล เกิดจากนางเล็ก
      • หม่อมหลวงปริต มาลากุล เกิดจากนางเล็ก
      • หม่อมหลวงปคุณ มาลากุล เกิดจากนางเล็ก
ในหม่อมกลิ่น
    • พระยาชาติเดชอุดม (หม่อมราชวงศ์โป๊ะ มาลากุล) สมรสกับ คุณหญิงเพี้ยง ประทีปเสน มีบุตร-ธิดา 6 คน นางจำนวน บุนนาค มีบุตร-ธิดา 3 คน คุณหญิงบัญญัติ บุนนาค มีบุตร-ธิดา 2 คน ดังนี้
      • หม่อมหลวงหญิงปลื้มใจ บุนนาค เกิดจากคุณหญิงเพี้ยง สมรสกับ หลวงไพรัชพากย์ภักดี (จริง บุนนาค)
      • หม่อมหลวงปัทม์ มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเพี้ยง
      • หม่อมหลวงหญิงปฤถา มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเพี้ยง สมรสกับ นายปราโมท ศิขรินทร์
      • หม่อมหลวงหญิงปิยา มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเพี้ยง
      • หม่อมหลวงประกุล มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเพี้ยง สมรสกับ นางชวนพิศ มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม นิมิหุต)
      • หม่อมหลวงหญิงประอร มาลากุล เกิดจากคุณหญิงเพี้ยง นางสนองพระโอษฐ์ใน สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7 สมรสกับ หม่อมราชวงศ์ถนัดศรี สวัสดิวัตน์ มีบุตร 2 คน และกับ ร้อยเอก หม่อมเจ้าการวิก จักรพันธุ์
      • หม่อมหลวงประสพศิลป์ มาลากุล เกิดจากนางจำนวน สมรสกับ นางรัตนา มาลากุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม เสมาทอง)
      • หม่อมหลวงหญิงปลุกปลื้ม ศรีประเสริฐ เกิดจากนางจำนวน สมรสกับ พลอากาศเอก วีระ ศรีประเสริฐ
      • หม่อมหลวงปราการ มาลากุล เกิดจากนางจำนวน
      • หม่อมหลวงหญิงปริญญา อัศวอารีย์ เกิดจากคุณหญิงบัญญัติ สมรสกับ นายสุรินทร์ อัศวอารีย์
      • หม่อมหลวงหญิงประกาย พิจารณ์จิตร เกิดจากคุณหญิงบัญญัติ สมรสกับ นาวาเอก อัมพร พิจารณ์จิตร ราชนาวี
ในหม่อมกลั่น
    • หม่อมราชวงศ์เปี๊ยะ มาลากุล
ในหม่อมอิน
    • หม่อมราชวงศ์ปีก มาลากุล
  • หม่อมเจ้าหญิงเล็ก มาลากุล (พระราชทานเพลิง ณ วัดราชสิทธาราม พ.ศ. 2410)

พระเกียรติยศแก้ไข

พระอิสริยยศแก้ไข

  • พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ากลาง (24 เมษายน พ.ศ. 2362 - 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367)[12]
  • สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากลาง (21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367 - พ.ศ. 2394)
  • สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา (พ.ศ. 2394 - 9 สิงหาคม พ.ศ. 2410)
  • สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ (9 สิงหาคม พ.ศ. 2410 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
  • สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมขุนบำราบปรปักษ์ (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - 20 เมษายน พ.ศ. 2417)
  • สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมพระบำราบปรปักษ์ (20 เมษายน พ.ศ. 2417 - 12 ธันวาคม พ.ศ. 2428)
  • สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามหามาลา กรมสมเด็จพระบำราบปรปักษ์ (12 ธันวาคม พ.ศ. 2428 - พ.ศ. 2429)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์แก้ไข

พงศาวลีแก้ไข

อ้างอิงแก้ไข

เชิงอรรถ
  1. "ข่าวสิ้นพระชนม์" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 3 (23): 192. 8 ตุลาคม 2429. สืบค้นเมื่อ 9 พฤศจิกายน 2560. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  2. จดหมายเหตุเรื่องทรงตั้งพระบรมวงศานุวงศ์กรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม 1, หน้า 103
  3. จดหมายเหตุเรื่องทรงตั้งพระบรมวงศานุวงศ์กรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม 1, หน้า 156
  4. จดหมายเหตุเรื่องทรงตั้งพระบรมวงศานุวงศ์กรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม 1, หน้า 201
  5. จดหมายเหตุเรื่องทรงตั้งพระบรมวงศานุวงศ์กรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม 1, หน้า 265-266
  6. ราชสกุลวงศ์, หน้า 35
  7. "ข่าวสิ้นพระชนม์" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 3 (24): 192. 15 ตุลาคม 2429. สืบค้นเมื่อ 9 พฤศจิกายน 2560. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  8. ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พลตรี หม่อมราชวงศ์, และรัชนี ทรัพย์วิจิตร. พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าในพระราชวงศ์จักรี. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์บรรณกิจ, พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2549. 360 หน้า. หน้า หน้าที่. ISBN 974-221-818-8
  9. สถาปนาพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าอลังการ
  10. จตุตถจุลจอมเกล้า
  11. แต่งตั้งสมาชิกวุฒิสภา
  12. http://oknation.nationtv.tv/blog/print.php?id=482114
บรรณานุกรม