ซาร์ดีน (อังกฤษ: sardine) และ พิลเชิร์ด (อังกฤษ: pilchard) เป็นชื่อสามัญที่ใช้เรียกปลาตัวเล็กหลายชนิดในวงศ์ Clupeidae ซึ่งเป็นปลาที่เป็นอาหารสัตว์ (forage fish) และเป็นปลาที่มีไขมัน (oily fish)[2]

ปลาซาร์ดีน
ปลาซาร์ดีนเป็นปลาเล็ก ๆ ในท้องทะเลตื้นที่บางครั้งอพยพไปตามชายฝั่งเป็นฝูงใหญ่ เป็นเหยื่อสำคัญของสัตว์ทะเลที่ใหญ่กว่าอื่น ๆ
การประมงปลาซาร์ดีนเพื่อพาณิชย์ (ตัน)
ตามรายงานของ FAO ปี 1950-2009[1]

ในภาษาอังกฤษ คำว่า "ซาร์ดีน" นั้นใช้ครั้งแรกในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 15 ความเชื่อพื้นบ้านว่า คำนี้มาจากชื่อเกาะซาร์ดิเนียของอิตาลี ซึ่งเป็นสถานที่ที่เชื่อว่า ครั้งหนึ่งมีปลาชนิดนี้อุดมสมบูรณ์[3][4][5] แต่คำว่า "ซาร์ดีน" และ "พิลเชิร์ด" นั้นมีความหมายไม่แน่นอน ขึ้นอยู่กับภูมิภาค เช่น ในสหราชอาณาจักร สำนักงานอุตสาหกรรมปลาทะเล (Sea Fish Industry Authority) กำหนดว่า ปลาซาร์ดีนคือปลาพิลเชิร์ดที่ยังเล็ก ๆ[6] หลักเกณฑ์บางฉบับว่า ปลาซาร์ดีนต้องตัวเล็กกว่า 15 เซนติเมตร ถ้าใหญ่กว่านั้น จึงเรียก ปลาพิลเชิร์ด[7] ส่วนองค์การอาหารและการเกษตร (Food and Agriculture Organization) และองค์การอนามัยโลก (World Health Organization) ก็ได้วางมาตรฐานซึ่งระบุถึงสายพันธุ์ปลา 21 สายพันธุ์ที่จะถือได้ว่า เป็นปลาซาร์ดีน[8]

ที่มาของคำ แก้

คำว่า ซาร์ดีน เริ่มใช้ในภาษาอังกฤษตั้งแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 15 เป็นคำที่ยืมมาจากภาษาฝรั่งเศสคือ sardine ซึ่งมาจากคำภาษาละตินว่า sardina อันมาจากคำภาษากรีกโบราณว่า σαρδίνη (sardínē) หรือ σαρδῖνος (sardínos)[9] ซึ่งก็เชื่อว่ามาจากคำภาษากรีกว่า "Sardò" (Σαρδώ) โดยหมายถึงเกาะซาร์ดิเนีย Athenaios นักวาทศิลป์และนักไวยากรณ์ชาวกรีก ได้อ้างอิงวรรคหนึ่งจากแอริสตอเติลผู้กล่าวถึงปลา sardinos โดยหมายถึงปลาซาร์ดีนหรือปลาพิลเชิร์ด[10] แต่เกาะซาร์ดิเนียก็อยู่ห่างจากกรุงเอเธนส์ ถึง 1,300 กิโลเมตร นักภาษาศาสตร์ผู้หนึ่ง (Ernest Klein) จึงเขียนในงาน Etymological Dictionary of the English Language (1971) ว่า "แทบจะเป็นไปไม่ได้ว่า คนกรีกได้นำปลามาไกลจากซาร์ดิเนียในสมัยโบราณยุคแอริสตอเติล"[11]

เนื้อปลาซาร์ดีนหรือพิลเชิร์ดออกสีแดงน้ำตาลคล้ายกับหินซาร์ดอนิกซ์หรือหินซาร์ดีน โดยเป็นคำที่มาจาก σαρδῖον (sardion) ซึ่งมาจากรากศัพท์ที่แปลว่า แดง และปรากฏว่ามาจากรากเดียวกับคำว่า Sardis ซึ่งเป็นเมืองหลวงของอาณาจักรลิเดีย (ปัจจุบันในตุรกีตะวันตก) และเป็นแหล่งหิน[12]

ส่วนวลีว่า "packed like sardines" (อัดแน่นเหมือนปลาซาร์ดีน) เริ่มใช้ตั้งแต่ปี 1911[11]

สกุล (ชีววิทยา) แก้

ปลาซาร์ดีนมีอยู่ในหลายสกุล

  • สกุล Dussumieria
    • ปลาซาร์ดีนสายรุ้ง (Rainbow sardine, Dussumieria acuta)
    • ปลาซาร์ดีนสายรุ้งเรียว (Slender rainbow sardine, Dussumieria elopsoides)
  • สกุล Escualosa
    • ปลาซาร์ดีนขาวเรียว (Slender white sardine, Escualosa elongata)
    • ปลาซาร์ดีนขาว (White sardine, Escualosa thoracata)
  • สกุล Sardina
  • สกุล ปลากุแล (Sardinella)
    • ปลาซาร์ดีนแถบทอง (Goldstripe sardinella, Sardinella gibbosa)
    • ปลาซาร์ดีนอินเดีย (Indian oil sardine, Sardinella longiceps)
    • ปลาซาร์ดีนกลม (Round sardinella, Sardinella aurita)
  • สกุล Sardinops

สปีชีส์ แก้

สปีชีส์สำคัญในการประมงพาณิชย์
สกุล ชื่อสามัญ ชื่อวิทยาศาสตร์ ยาวสุด ยาวปกติ หนักสุด อายุมาก
สุด-ปี
ระดับ
ในโซ่อาหาร
Fish
Base
FAO ITIS สถานะ
IUCN
ซม. นิ้ว ซม. นิ้ว ก. ออนซ์
Sardina ปลาซาร์ดีนยุโรป* Sardina pilchardus (Walbaum, 1792) 27.5 10.8 20.0 7.9 15 3.05 [13] [14] [15]  
[16]
Sardinops South American pilchard Sardinops sagax (Jenyns, 1842) 39.5 15.6 20.0 7.9 490 17 25 2.43 [17] [18] [19]  
[20]
Japanese pilchard[note 1] Sardinops melanostictus (Schlegel, 1846) [22] [23] [24]
NE
Californian pilchard[note 1] Sardinops caeruleus (Girard, 1854) [25] [26] [27]
NE
Southern African pilchard[note 1] Sardinops ocellatus (Pappe, 1854) [28] [29] [30]
NE
Sardinella Bali sardinella Sardinella lemuru (Bleeker, 1853) 23 9.1 20 7.9 [31] [32] [33]  
[34]
Brazilian sardinella Sardinella brasiliensis (Steindachner, 1879) 3.10 [35] [36] [37]  
[38]
Japanese sardinella Sardinella zunasi (Bleeker, 1854) 3.12 [39] [40] [41]  
[42]
Indian oil sardine Sardinella longiceps (Valenciennes, 1847) 2.41 [43] [44] [45]  
[46]
Goldstripe sardinella Sardinella gibbosa (Bleeker, 1849) 2.85 [47] [48] [49]  
[50]
Round sardinella Sardinella aurita (Valenciennes, 1847) 3.40 [51] [52] [53]  
[54]
Madeiran sardinella Sardinella maderensis (Lowe, 1839) 3.20 [55] [56] [57]  
[58]
Dussumieria Rainbow sardine Dussumieria acuta (Valenciennes, 1847) 20 7.9 3.40 [59] [60] [61]  
[62]
  1. 1.0 1.1 1.2 มีปลาสกุล Sardinops อยู่ 4 กลุ่ม (stock) ที่อยู่กระจายไปทั่ว องค์การอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ปฏิบัติต่อปลาเหล่านี้เหมือนกับเป็นสปีชีส์ต่าง ๆ กัน แต่ FishBase ปฏิบัติเหมือนเป็นสปีชีส์เดียวกัน คือ Sardinops sagax[21]

อาหารของปลา แก้

ปลาซาร์ดีนกินแพลงก์ตอนสัตว์ (zooplankton) เกือบอย่างเดียวเป็นอาหาร และจะชุมนุมกันในที่ที่มีแพลงก์ตอนมาก เมื่อเวลากินจะอ้าปากดูดแพลงก์ตอนจากน้ำทะเลเข้าปากแล้วผ่านการกรองโดยน้ำจะไหลออกทางช่องเหงือก[63]

การประมง แก้

ปลาซาร์ดีนที่จับได้ทั่วโลกเป็นตัน ตามรายงานของ FAO
↑ ปลาซาร์ดีนในสกุล Sardinops 1950-2010[1]
↑ ปลาซาร์ดีนที่ไม่ได้อยู่ในสกุล Sardinops 1950-2010[1]

ปกติแล้ว ปลาจะจับด้วยอวนล้อมจับ (encircling net) โดยเฉพาะอวนล้อมจับมีสายมาน (purse seine) "อวนล้อมจับ" อาจมีลักษณะต่าง ๆ รวมทั้งอีจู้ ข้อง หรือแม้แต่ซั้ง โดยอย่างหลังเป็นเครื่องกั้นอยู่กับที่ ประกอบด้วยเสาปักที่จะนำฝูงปลาเข้าไปเมื่อว่ายน้ำไปตามชายฝั่ง ปลาโดยหลักจะจับได้ตอนกลางคืนเมื่อโผล่ขึ้นมายังผิวน้ำเพื่อกินแพลงก์ตอน หลังจากจับได้ ก็จะแช่ปลาไว้ในน้ำเค็มแล้วขนไปที่ฝั่ง

ปลาซาร์ดีนจับเพื่อการพาณิชย์หลายอย่าง เช่น เป็นเหยื่อตกปลา เพื่อบริโภคสด ๆ เพื่อบรรจุกระป๋อง ทำแห้ง ใส่เกลือ หรือรมควัน และเพื่อทำเป็นอาหารสัตว์หรือน้ำมันปลา แต่โดยหลักก็เพื่อป็นอาหารมนุษย์ ส่วนน้ำมันปลาใช้ได้หลายอย่างรวมทั้งการทำสี น้ำมันวาร์นิช และพรมน้ำมัน

 
เรือจับปลาซาร์ดีนด้วยอวนล้อมจับ ประเทศฝรั่งเศส

อาหาร แก้

 
รูปจำลองหญิงอัดปลาซาร์ดีนในกระป๋อง ณ พิพิธภัณฑ์รัฐเมนในเมืองหลวงของรัฐ ซาร์ดีนเป็นปลาเศรษฐกิจของเมน

มนุษย์กินปลาซาร์ดีนอย่างสามัญ ปลาบ่อยครั้งย่าง ดอง รมควัน หรืออัดกระป๋อง

ปลาซาร์ดีนมีวิตามินและแร่ธาตุมาก[64] ปลาชิ้นเล็กที่หนึ่งต่อวันจะให้วิตามินบี2ตามที่ร่างกายต้องการถึง 13% (คิดตามค่ามาตรฐานสหรัฐ RDA), ไนอาซิน (วิตามินบี3) ได้ประมาณ 25% และวิตามินบี12ได้ถึง 150% วิตามินบีทั้งหมดช่วยสนับสนุนการทำงานของระบบประสาทและใช้ในกระบวนการเมแทบอลิซึมเกี่ยวกับพลังงาน หรือการแปลงอาหารให้เป็นพลังงาน[65] ปลามีแร่ธาตุหลัก ๆ สูง รวมทั้งฟอสฟอรัส แคลเซียม โพแทสเซียม และแร่ธาตุจำนวนน้อย ๆ (trace) รวมทั้งเหล็กและซีลีเนียม ปลายังเป็นแหล่งธรรมชาติของกรดไขมันโอเมกา-3 จากสัตว์ทะเล ซึ่งอาจลดการเกิดโรคหลอดเลือดและหัวใจ[66] อนึ่ง งานศึกษาปลายคริสต์ทศวรรษ 2010 ยังแสดงด้วยว่า การบริโภคกรดไขมันโอเมกา-3 เป็นประจำลดโอกาสเป็นโรคอัลไซเมอร์และอาจทำให้สมองทำงานได้ดีขึ้น[67]กรดไขมันยังอาจช่วยลดระดับน้ำตาลในเลือดเล็กน้อยอีกด้วย[68] ปลาเป็นแหล่งวิตามินดี[69]แคลเซียม วิตามินบี12[70][71] และโปรตีนที่ดี

เพราะเป็นสัตว์ในโซ่อาหารส่วนล่าง ๆ จึงมีสารปนเปื้อน เช่น ปรอท น้อยมากเมื่อเทียบกับปลาอาหารสามัญอื่น ๆ[72]

ประวัติ แก้

ปลาซาร์ดีนว่ายน้ำโดยใช้ตัว-ครีบหาง (body-caudal fin locomotion) และทำตัวเพรียวโดยแนบครีบครีบอื่น ๆ ไว้ที่ตัว

ประวัติการประมงปลาซาร์ดีนในสหราชอาณาจักร แก้

การประมงและแปรรูปปลาพิวชาร์ดได้กลายเป็นอุตสาหกรรมที่เฟื่องฟูในเทศมณฑลคอร์นวอลล์ ประเทศอังกฤษเริ่มจากราว ๆ ปี 1750 จนถึง 1880 แต่หลังจากนั้นปลาก็น้อยลงเรื่อย ๆ จนเกือบหมดลง ปลาที่จับได้จะต่าง ๆ กันแต่ละปี ในปี 1871 จับปลาได้เป็นจำนวน 47,000 ถัง (hogshead) เทียบกับปี 1877 ที่จับได้เพียง 9,477 ถัง ถัง ๆ หนึ่งจะมีปลาซาร์ดีน 2,300-4,000 ตัว และถ้าอัดปลาให้แน่น ก็จะหนัก 476 ปอนด์ (216 กก.) ปลาโดยมากส่งออกไปยังประเทศคริสตังเช่น อิตาลีและสเปน ซึ่งเรียกปลาว่า fermades ตลาดหลักสำหรับน้ำมันปลาก็คือเมืองบริสตอลในอังกฤษ โดยมากใช้เป็นน้ำมันเครื่องยนตร์[73] ตั้งแต่ปี 1997 ปลาซาร์ดีจากคอ์นวอลล์ขายเป็น "Cornish sardines" (ปลาซาร์ดีนคอร์นิช) และตั้งแต่เดือนมีนาคม 2010 ก็ได้กลายเป็นปลาที่มีชื่อคุ้มกันซึ่งเขตภูมิภาคอื่น ๆ ใช้ไม่ได้ (Protected Geographical Status) ตามกฎหมายของสหภาพยุโรป[74]

อุตสาหกรรมพื้นบ้านนี้ปรากฏในงานศิลป์ต่าง ๆ มากมาย (โดยเฉพาะของ Stanhope Forbes และของช่างศิลป์สำนัก Newlyn School) เพลงพื้นบ้าน "Toast to Pilchards" มุ่งหมายการส่งออกปลาไปยังประเทศคริสตังในยุโรป คือ

"Here's health to the Pope, may he live to repent
พระสันตะปาปาจงทรงพระเจริญ ขอให้พระองค์มีพระชนม์ชีพเพื่อได้สำนึกบาป
 And add just six months to the term of his Lent
 และเพื่อเพิ่มระยะเทศกาลมหาพรตของพระองค์อีก 6 เดือน
 And tell all his vassals from Rome to the Poles,
 และเพื่อตรัสบอกข้าบริพารของพระองค์เริ่มตั้งแต่โรมจนถึงคนโปแลนด์
 There's nothing like pilchards for saving their souls!"
 ว่าไม่มีอะไรไถ่บาปได้เหมือนกับปลาพิวชาร์ดอีก![75]

ประวัติการประมงปลาซาร์ดีนในสหรัฐ แก้

ในสหรัฐ อุตสาหกรรมอัดปลาซาร์ดีนใส่กระป๋องได้เจริญสุดในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1950 แต่จากนั้นเป็นต้นมาก็เสื่อมลงเรื่อย ๆ โรงงานอัดกระป๋องในอ่าวมอนเตอเรย์ (แคลิฟอร์เนียตอนเหนือ) ซึ่งเป็นที่ดำเนินเรื่องของนิยาย Cannery Row (แปลในชื่อวิมานคนยาก พ.ศ. 2526 โดยณรงค์ จันทร์เพ็ญ) ของจอห์น สไตน์เบ็ค ได้ยุติดำเนินการตั้งแต่กลางคริสต์ทศวรรษ 1950 ส่วนโรงงานอัดปลาซาร์ดีนใส่กระป๋องใหญ่ที่สุดในสหรัฐ คือ Stinson Seafood plant ในรัฐเมนได้ยุติดำเนินการในวันที่ 15 เมษายน 2010 หลังจากทำการมาแล้ว 135 ปี[76]

กลางเดือนเมษายน 2015 สภาบริหารการประมงแปซิฟิก (Pacific Fishery Management Council) ได้สั่งสำนักงานการประมงของ NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) ให้ยุติฤดูการประมงในรัฐออริกอน วอชิงตัน และแคลิฟอร์เนียเพราะจำนวนปลาได้ลดลงอย่างน่าตกใจ โดยมีผลต่อเรือประมง 100 ลำที่มีใบอนุญาต แม้จริง ๆ จำนวนน้อยกว่านั้นกำลังจับปลาอยู่ในขณะนั้น ฤดูการประมงปกติจะยุติวันที่ 30 มิถุนายน[77] ตอนนั้นคาดว่าจะห้ามจับปลาเกินกว่าปี แต่ก็ยังห้ามอยู่จนถึงเดือนพฤษภาคม 2019[78]

วัฒนธรรม แก้

วิธีการอัดปลาซาร์ดีนในกระป๋องได้สร้างวลียอดนิยมในภาษาอังกฤษว่า "packed like sardines" (อัดแน่นเหมือนปลาซาร์ดีน) ซึ่งเป็นคำอุปมาหมายถึงสถานการณ์ที่มีคนหรือวัสดุแน่นเหมือนอัดปลากระป๋อง[79] นักกวีและนักตลกชาวอังกฤษผู้หนึ่ง (Spike Milligan) ได้ล้อตลกเรื่องนี้ในกลอน "Sardine Submarine" ของเขา ที่แม่ปลาซาร์ดีนกล่าวถึงเรือดำน้ำที่ไม่ค่อยมีให้เห็นให้ลูกปลาฟังว่า "เป็นกระป๋องดีบุกมีคนเต็ม"[80]

ซาร์ดีนยังใช้เป็นชื่อการละเล่นของเด็กซึ่งเป็นเกมคล้ายกับซ่อนหา แต่จะมีคนเดียวที่ซ่อนตัว คนอื่นทั้งหมดจะเป็นผู้หา คนแรก ๆ ที่หาคนซ่อนได้จะซ่อนตัวเองด้วยในที่เดียวกันซึ่งอาจแน่นจนเหมือนปลากระป๋อง จนกระทั่งเหลือคนสุดท้ายที่หากลุ่มคนซ่อนเจอ คนสุดท้ายจะเป็นผู้แพ้และต้องเป็นคนซ่อนคนต่อไป[81]

เชิงอรรถและอ้างอิง แก้

  1. 1.0 1.1 1.2 "FAO Fisheries & Aquaculture - FI fact sheet search". www.fao.org (ภาษาอังกฤษ). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2009-05-08. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  2. "What's an oily fish?". Food Standards Agency. 24 June 2004. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 10 December 2010.
  3. "Sardine | Origin and meaning of sardine by Online Etymology Dictionary". etymonline.com (ภาษาอังกฤษ). คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 22 August 2011. สืบค้นเมื่อ 10 August 2018.
  4. "Sardine". The Good Food Glossary. BBC Worldwide. 2009. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 12 October 2008. สืบค้นเมื่อ 1 November 2009.
  5. "Sarda, Sardina". Dizionario Etimologico Online.
  6. "FAQs". Seafish. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 22 July 2011. สืบค้นเมื่อ 22 February 2010.
  7. Stummer, Robin (17 August 2003). "Who are you calling pilchard? It's 'Cornish sardine' to you..." The Independent. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 12 September 2010. สืบค้นเมื่อ 1 November 2009.
  8. "Codex standard for canned sardines and sardine-type products codex stan 94 –1981 REV. 1–1995" (PDF). Codex Alimentarius. FAO/WHO Codex Alimentarius Commission. pp. 1–7. เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 25 March 2007. สืบค้นเมื่อ 18 January 2007.
  9. "sardine". Wiktionary. สืบค้นเมื่อ 2018-03-28.
  10. "σαρδίνη". The Online Liddell-Scott-Jones Greek-English Lexicon. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-05-02. สืบค้นเมื่อ 2018-03-28.
  11. 11.0 11.1 "sardine (n.)". Online Etymology Dictionary. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2019-04-21. สืบค้นเมื่อ 2018-03-28.
  12. "Sardius, Sardine". Vine's Expository Dictionary of NT Words (1940), hosted at StudyLight.org. สืบค้นเมื่อ 2018-03-28.
  13. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardina pilchardus" in FishBase. April 2012 version.
  14. "Species Fact Sheet: Sardina pilchardus" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-07-25. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  15. "Sardina pilchardus". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ April 11, 2012.
  16. Tous, P; Sidibé, A; Mbye, E; de Morais, L; Camara, YH; Adeofe, TA; Munroe, T; Camara, K; Cissoko, K; Djiman, R; Sagna, A; Sylla, M (2015). "European Pilchard - Sardina pilchardus". The IUCN Red List of Threatened Species. 2015: e.T198580A15542481. doi:10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T198580A15542481.en.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  17. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinops sagax" in FishBase. April 2012 version.
  18. "Species Fact Sheet: Sardinops sagax" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-07-29. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  19. "Sardinops sagax". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  20. Gaughan, D; Di Dario, F; Hata, H (2018). "Sardinops sagax". The IUCN Red List of Threatened Species. 2018: e.T183347A15602965. สืบค้นเมื่อ 2018-12-11.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  21. Grant, W. S.; และคณะ (1998). "Why restriction fragment length polymorphism analysis of mitochondrial DNA failed to resolve sardine (Sardinops) biogeography: insights from mitochondrial DNA cytochrome b sequences". Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences. 55 (12): 2539–47. doi:10.1139/f98-127.
  22. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinops melanostictus" in FishBase. April 2012 version.
  23. "Species Fact Sheet: Sardinops melanostictus" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2015-09-24. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  24. "Sardinops melanostictus". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  25. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinops caeruleus" in FishBase. April 2012 version.
  26. "Species Fact Sheet: Sardinops caeruleus" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-12-14. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  27. "Sardinops caeruleus". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  28. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinops ocellatus" in FishBase. April 2012 version.
  29. "Species Fact Sheet: Sardinops ocellatus" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-12-13. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  30. "Sardinops ocellatus". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  31. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinella lemuru" in FishBase. April 2012 version.
  32. "Species Fact Sheet: Sardinella lemuru" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-12-13. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  33. "Sardinella lemuru". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  34. Santos, M (2018). "Bali sardinella - Sardinella lemuru". The IUCN Red List of Threatened Species. 2018: e.T75154879A75154994. สืบค้นเมื่อ 2018-12-11.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  35. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinella brasiliensis" in FishBase. April 2012 version.
  36. "Species Fact Sheet: Sardinella brasiliensis" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-11-07. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  37. "Sardinella brasiliensis". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  38. Di Dario, F (2018). "Brazilian Sardinella - Sardinella brasiliensis". The IUCN Red List of Threatened Species. 2018: e.T16466246A16510172. สืบค้นเมื่อ 2018-12-11.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  39. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinella zunasi" in FishBase. April 2012 version.
  40. "Species Fact Sheet: Sardinella zunasi" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-12-13. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  41. "Sardinella zunasi". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  42. Hata, H; Munroe, TA; Gaughan, D; W, Mohd Arshaad (2017). "Sardinella zunasi". The IUCN Red List of Threatened Species. 2017: e.T75155119A75155131. doi:10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T75155119A75155131.en.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  43. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinella longiceps" in FishBase. April 2012 version.
  44. "Species Fact Sheet: Sardinella longiceps" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-05-08. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  45. "Sardinella longiceps". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  46. Munroe, TA; Priede, IG (2010). "Sardinella longiceps". The IUCN Red List of Threatened Species. 2010: e.T154989A115258997. doi:10.2305/IUCN.UK.2010-4.RLTS.T154989A4684198.en. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-06-09. สืบค้นเมื่อ 2017-12-25.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  47. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinella gibbosa" in FishBase. April 2012 version.
  48. "Species Fact Sheet: Sardinella gibbosa" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-11-01. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  49. "Sardinella gibbosa". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  50. Santos, M; Villarao, MC; Tambihasan, AM; Villanueva, JA; Parido, L; Lopez, G; Deligero, R; Alcantara, M; Doyola, MC; Gatlabayan, LV; ((FGA, Buccat)); Lanzuela, N; Belga, PB; Gapuz, AV; Al-Khalaf, K; Kaymaram, F (2018). "Goldstripe Sardinella - Sardinella gibbosa". The IUCN Red List of Threatened Species. 2018: e.T46075248A46664239. สืบค้นเมื่อ 2018-12-11.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  51. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinella aurita" in FishBase. April 2012 version.
  52. "Species Fact Sheet: Sardinella aurita" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-11-07. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  53. "Sardinella aurita". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  54. Munroe, T; Brown, J; Aiken, KA; L, Grijalba Bendeck (2015). "Round Sardinella - Sardinella aurita". The IUCN Red List of Threatened Species. 2015: e.T198581A115340607. doi:10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T198581A15542908.en.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  55. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Sardinella maderensis" in FishBase. April 2012 version.
  56. "Species Fact Sheet: Sardinella maderensis" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-12-14. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  57. "Sardinella maderensis". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  58. Tous, P; Sidibé, A; Mbye, E; de Morais, L; Camara, K; Munroe, T; Adeofe, TA; Camara, YH; Djiman, R; Sagna, A; Sylla, M (2015). "Madeiran Sardinella - Sardinella madeirensis". The IUCN Red List of Threatened Species. 2015: e.T198582A15543624. doi:10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T198582A15543624.en.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  59. Froese, Rainer and Pauly, Daniel, eds. (2012). "Dussumieria acuta" in FishBase. April 2012 version.
  60. "Species Fact Sheet: Dussumieria acuta" (ภาษาอังกฤษ). FAO. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-12-13. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  61. "Dussumieria acuta". ระบบข้อมูลการจำแนกพันธุ์แบบบูรณาการ. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  62. Santos, M; Hata, H; Villanueva, JA; Parido, L; Lanzuela, N; Gapuz, AV; Deligero, R; Belga, PB; Alcantara, M; ((FGA, Buccat)); Doyola, MC; Gatlabayan, LV; Lopez, G; Tambihasan, AM (2017). "Hasselt's Sprat - Dussumieria acuta". The IUCN Red List of Threatened Species. 2017: e.T18124721A46663954. doi:10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T18124721A46663954.en.{{cite journal}}: CS1 maint: uses authors parameter (ลิงก์)
  63. "อัศจรรย์โลกใต้น้ำตอนที่ 5". CupTV. 2015-01-09. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2016-03-19. สืบค้นเมื่อ 2015-01-09.
  64. "Fish, sardine, Pacific, canned in tomato sauce, drained solids with bone". USDA Food Composition Databases. May 2016. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-03-28. สืบค้นเมื่อ 2017-03-27.
  65. "Are Sardines a Good Source of Calcium?". LiveStrong. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-08-11. สืบค้นเมื่อ 2012-02-22.
  66. Kris-Etherton; Harris, WS; Appel, LJ; American Heart Association. Nutrition Committee; และคณะ (November 2002). "Fish Consumption, Fish Oil, Omega-3 Fatty Acids, and Cardiovascular Disease". Circulation. 106 (21): 2747–2757. doi:10.1161/01.CIR.0000038493.65177.94. PMID 12438303.
  67. Johnson, Sharon (2007-11-06). "Oily brain food ... Yum". The Mail Tribune. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2010-08-08. สืบค้นเมื่อ 2009-11-01.
  68. "Omega-3 fatty acids, fish oil, alpha-linolenic acid: MedlinePlus Supplements". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2006-02-08. สืบค้นเมื่อ 2010-01-22. Fish oil supplements may lower blood sugar levels a small amount. Caution is advised when using herbs or supplements that may also lower blood sugar. Blood glucose levels may require monitoring, and doses may need adjustment.
  69. "Vitamin D and Healthy Bones". New York State Health Department. November 2003. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2010-08-18. สืบค้นเมื่อ 2009-11-01.
  70. "Vitamin B12". George Mateljan Foundation. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-04-19. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  71. "Vitamin B12". EatingWell. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2012-04-12. สืบค้นเมื่อ 2012-04-11.
  72. "Mercury Levels in Commercial Fish and Shellfish". U S Food and Drug Administration. 2009-07-05. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2011-10-24. สืบค้นเมื่อ 2009-11-01.
  73. Buckland, Frank (1880-02-26). "Our Fisheries". The Cornishman. No. 85. p. 6.
  74. "Directory of PGI/PDO/TSG - Cornish Sardines profile". EC, Agriculture and Rural Development. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2018-08-10. สืบค้นเมื่อ 2010-11-01.
  75. Rawe, Donald R (1992). Traditional Cornish Stories and Rhymes. Lodenek Press. ISBN 0-902899-08-2.
  76. Canfield, Clarke (2010-04-15). "Last sardine plant in U.S. shuts its doors". Associated Press. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2010-04-17. สืบค้นเมื่อ 2010-04-15.
  77. "Feds Cancel Commercial Sardine Fishing After Stocks Crash". North Country Public Radio, St. Lawrence University, Canton, New York. 2015-04-16. สืบค้นเมื่อ 2018-03-28.
  78. "Pacific Sardine". NOAA Fisheries. สืบค้นเมื่อ 2019-05-01.
  79. "packed like sardines | Definition of packed like sardines in English by Oxford Dictionaries". Oxford Dictionaries | English. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2017-10-11. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  80. "Even More Spike Milligan Side Splitters". tostevin.net (ภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน). 2012-07-13. คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2014-02-23. สืบค้นเมื่อ 2018-08-10.
  81. "Archived copy". คลังข้อมูลเก่าเก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 2014-11-29. สืบค้นเมื่อ 2012-06-21.{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (ลิงก์)

แหล่งข้อมูลอื่น แก้

แหล่งข้อมูลอื่น แก้

  • Sardines - Seafood Watch, Monterey Bay Aquarium