หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา

หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา (13 สิงหาคม พ.ศ. 2402 — 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2492) เป็นหม่อมคนเดียวในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร และเป็นพระอัยยิกาฝ่ายพระราชชนนีในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี

หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา
หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา.jpg
เกิด13 สิงหาคม พ.ศ. 2402
ตำบลสะพานหัน จังหวัดพระนคร
เสียชีวิต18 พฤษภาคม พ.ศ. 2492 (89 ปี)
ตำบลสีลม อำเภอบางรัก จังหวัดพระนคร
คู่สมรสพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร
บุตร6 พระองค์
บิดามารดากิม
เต่า

ประวัติแก้ไข

หม่อมสุ่น เป็นบุตรีของกิมและเต่า เกิดเมื่อวันที่ 13 สิงหาคม พ.ศ. 2402 บิดาเป็นพ่อค้าผ้าลายและผ้าแพร เธอได้รับการศึกษาพอสมควรกับฐานะของกุลสตรีในสมัยนั้น ต่อมาได้ถวายตัวเป็นหม่อมในพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าคัคณางคยุคล พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4

หม่อมสุ่นเป็นที่เลื่องลือว่างามมากในสมัยที่ยังสาว กล่าวกันว่าผิวเธอเหมือนงาช้าง และหน้าตาเหมือนรูปปั้น หม่อมเจ้าฉวีวิลัย สวัสดิวัตน์ พระธิดาของหม่อมสุ่น ทรงเล่าประทานหม่อมราชวงศ์รสลิน คัคณางค์ ว่าเมื่อทรงชมพระสิริโฉมของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เสด็จพ่อทรงเห็นด้วย แต่ตรัสว่า "ถึงอย่างนั้น ก็ยังไม่ถึงหญิงอาภา และหญิงอาภา ก็ยังไม่ถึงหม่อมสุ่น"

เมื่อหม่อมสุ่นถวายตัวกับพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าคัคณางคยุคลแล้ว เมื่อสามีเสด็จไปราชการทางภาคพายัพและอีสาน เธอก็ตามเสด็จไปด้วยทุกครั้ง เมื่อครั้งวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436) ในเวลาที่สยามกับประเทศฝรั่งเศสเกิดผิดใจกันและสู้รบกันขึ้นตามริมแม่น้ำโขง ขณะนั้นพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร มีตำแหน่งเป็นข้าหลวงใหญ่มณฑลอีสาน ต้องทรงบัญชางาน หม่อมสุ่นอยู่แนวหลังทำหน้าที่เป็นผู้จัดเตรียมเสบียงและยาสำหรับส่งไปให้ทหาร และช่วยดูแลภรรยาและครอบครัวข้าราชการที่ไปราชการฉุกเฉินในครั้งนั้น

หม่อมสุ่นเล่าว่าเธอเป็นห่วงพระโอรสธิดามาก เพราะยังเยาว์อยู่ เกรงว่าหากเกิดฉุกเฉินจนถึงเสียชีวิตผู้ใหญ่ เด็กก็จะลำบาก แต่สามีตรัสปลอบว่า หากพระองค์ต้องสิ้นพระชนม์ในราชการแล้ว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็จะทรงพระกรุณาเลี้ยงลูกพระราชทานเอง

ในครั้งนั้นเจ้านายฝ่ายใน หม่อมห้าม และภรรยาข้าราชการในพระนครชักชวนกันจัดตั้งสภาอุณาโลมแดง (ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นสภากาชาดไทย) เพื่อช่วยรักษาพยาบาลทหารป่วยไข้ จัดยาและเครื่องอุปโภคบริโภคส่งไปมณฑลอีสานเพื่อแจกจ่ายต่อไป หม่อมสุ่นได้รับมอบหมายจากสภาอุณาโลมแดงให้เป็นผู้จัดการแจกจ่ายด้านจังหวัดนครจัมปาศักดิ์ ด้วยทำงานของสภาอุณาโลมแดงมาตั้งแต่ต้น ทำให้เธอมีใจผูกพันต่องานของสภากาชาดไทยและให้การอุปการะสงเคราะห์แก่ สภากาชาดไทยตามกำลังของเธอ ตลอดชีวิต

พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ทรงสนพระทัยในการกสิกรรม และโปรดทดลองทำนา ทำสวน ทรงสั่งเครื่องจักรและปศุสัตว์พันธุ์ต่างประเทศซึ่งมีลักษณะดีกว่าพันธุ์พื้นเมืองมาทรงเลี้ยง เมื่อสามีโปรดเช่นนั้น หม่อมสุ่นก็สนองพระประสงค์ ไปควบคุมดูแลการทำนา ทำสวน และเลี้ยงสัตว์ด้วยตนเองตลอดพระชนม์ชีพของสามี

เมื่อพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 11 มีนาคม พ.ศ. 2452 (แบบสากลคือ พ.ศ. 2453) หม่อมสุ่นก็วางมือจากภาระงาน และฝักใฝ่อยู่ในการกุศลสาธารณสงเคราะห์ และอุปการะลูกหลาน

หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา ถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2492 ณ บ้านถนนประมวญ สิริอายุ 90 ปี ได้รับพระราชทานโกศเป็นเกียรติยศในงานพระราชทานเพลิงศพ[1]

พระโอรส-พระธิดา และนัดดาแก้ไข

หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา มีพระโอรส-พระธิดากับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร 6 พระองค์ ได้แก่

  1. พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี (28 มีนาคม พ.ศ. 2417 — 6 สิงหาคม พ.ศ. 2481) เสกสมรสกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ มีพระโอรส-พระธิดา 9 องค์ ได้แก่
    1. หม่อมเจ้าเสรีสวัสดิกมล (6 กันยายน พ.ศ. 2445 — 7 มีนาคม พ.ศ. 2454)
    2. หม่อมเจ้าโสภณภราไดย สวัสดิวัตน์ (8 มกราคม พ.ศ. 2446 — 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2514) เสกสมรสกับพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ามยุรฉัตร, หม่อมแตงนวล และหม่อมประเทือง สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยา
    3. สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี (20 ธันวาคม พ.ศ. 2447 — 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2527) พระบรมราชินีในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
    4. หม่อมเจ้าใหม่ (19 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2448 — 17 มีนาคม พ.ศ. 2448)
    5. หม่อมเจ้าแดง (25 เมษายน พ.ศ. 2450 — 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2450)
    6. หม่อมเจ้านนทิยาวัด สวัสดิวัตน์ (25 เมษายน พ.ศ. 2452 — 18 ตุลาคม พ.ศ. 2501) เสกสมรสกับหม่อมเจ้าสุวภาพเพราพรรณ (ราชสกุลเดิม วุฒิชัย)
    7. หม่อมเจ้าอรชุนชิษณุ สวัสดิวัตน์ (15 มกราคม พ.ศ. 2453 — 26 ตุลาคม พ.ศ. 2512) เสกสมรสกับพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจันทรกานตมณี
    8. หม่อมเจ้ารอดรมาภัฎ (24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2458 — 4 สิงหาคม พ.ศ. 2460)
    9. หม่อมเจ้ายุธิษเฐียร สวัสดิวัตน์ (9 มีนาคม พ.ศ. 2460 — 24 กันยายน พ.ศ. 2528) เสกสมรสกับหม่อมราชวงศ์ภัทราตรีทศ (ราชสกุลเดิม เทวกุล)
  2. หม่อมเจ้าหญิงกลาง (พ.ศ. 2418 — พ.ศ. 2424)
  3. หม่อมเจ้าฉวีวลัย สวัสดิวัตน์ (29 มีนาคม พ.ศ. 2424 — 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2473) เสกสมรสกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ มีพระโอรส-พระธิดา 11 องค์ ได้แก่
    1. หม่อมเจ้าพีรยศยุคล สวัสดิวัตน์ (16 มกราคม พ.ศ. 2451 — 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2519) เสกสมรสกับหม่อมเอสเตอร์
    2. หม่อมเจ้ารัสสาทิศ กฤดากร (21 กรกฎาคม พ.ศ. 2452 — 23 สิงหาคม พ.ศ. 2539) เสกสมรสกับหม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร
    3. หม่อมเจ้าผุสสดีวิลาส สวัสดิวัตน์ (5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2454 — 8 สิงหาคม พ.ศ. 2500)
    4. หม่อมเจ้าผ่องผัสมณี จักรพันธุ์ (2 ตุลาคม พ.ศ. 2455 — 26 มีนาคม พ.ศ. 2526) เสกสมรสกับหม่อมเจ้าการวิก จักรพันธุ์
    5. หม่อมเจ้ากอกษัตริย์ สวัสดิวัตน์ (27 มกราคม พ.ศ. 2457 — 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2513) เสกสมรสกับหม่อมเนลลี่ (สกุลเดิม วอง)
    6. หม่อมเจ้าผ่องศรีวิลัย สวัสดิวัตน์ (พระนามเดิม เหมวิลัย; 23 เมษายน พ.ศ. 2458 — 8 กรกฎาคม พ.ศ. 2537)
    7. หม่อมเจ้าลอลิไตย (16 เมษายน พ.ศ. 2459 — พ.ศ. 2461)
    8. หม่อมเจ้าสีดาดำรวง ชุมพล (2 สิงหาคม พ.ศ. 2461 — 25 สิงหาคม พ.ศ. 2533) เสกสมรสกับหม่อมเจ้ากมลีสาณ ชุมพล
    9. มัทรีโสภนา ดุลยจินดา (เดิม หม่อมเจ้ามัทรีโสภนา สวัสดิวัตน์; 11 ธันวาคม พ.ศ. 2462 — 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2546) ลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อสมรสกับฟื้น ดุลยจินดา
    10. หม่อมเจ้าณางค์กูลสวัสดิ์ สวัสดิวัตน์ (12 มีนาคม พ.ศ. 2464 — 12 กันยายน พ.ศ. 2507)
    11. วิสาขานุจฉวี อุตากาวา (เดิม หม่อมเจ้าวิสาขานุจฉวี สวัสดิวัตน์; 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2465 — 30 ตุลาคม พ.ศ. 2555) ลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อสมรสกับโบชูกุ อุตากาวา
  4. หม่อมเจ้าน้อย (พ.ศ. 2427 — 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2428)
  5. หม่อมเจ้ากลาง (ถึงชีพิตักษัยเมื่อปี พ.ศ. 2431; ชันษา 9 เดือน)
  6. หม่อมเจ้าปรีดียากร (พ.ศ. 2432 — 17 พฤษภาคม พ.ศ. 2453) เสกสมรสกับหม่อมวาด คัคณางค์ ณ อยุธยา มีธิดา 2 คน ได้แก่
    1. หม่อมราชวงศ์รสลิน คัคณางค์ (9 ธันวาคม พ.ศ. 2449 — 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2547)
    2. หม่อมราชวงศ์รสมาลี เกษมสันต์ (เกิด 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2451; ถึงแก่กรรมแล้ว) สมรสกับหม่อมราชวงศ์มานพ เกษมสันต์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์แก้ไข

อ้างอิงแก้ไข

  • ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พลตรี หม่อมราชวงศ์, และรัชนี ทรัพย์วิจิตร. พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าในพระราชวงศ์จักรี. กรุงเทพ : สำนักพิมพ์บรรณกิจ, พิมพ์ครั้งที่ 3 พ.ศ. 2549. 360 หน้า. ISBN 974-221-818-8
  1. พิชิตปรีชากร, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวง. ประชุมพระนิพนธ์. พระนคร : โรงพิมพ์ตีรณสาร, 2493. (หม่อมราชวงศ์หญิงรสริน คัคณางค์ พิมพ์สนองคุณคุณย่า หม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุยา วันที่ 5 มีนาคม พุทธศักราช 2493)
  2. "พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์และเหรียญ" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 44 (0ง): 2567. 20 พฤศจิกายน 2470. Check date values in: |date= (help)