สมเด็จพระอริยวงษญาณ

สมเด็จพระอริยวงษญาณ เป็นราชทินนามของสมเด็จพระสังฆราชไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

สมเด็จพระอริยวงษญาณ
การเรียกขานท่านเจ้าประคุณสมเด็จฯ
ที่พำนักพระอารามหลวง
ผู้แต่งตั้งพระมหากษัตริย์ไทย
วาระตลอดพระชีพ
ผู้ประเดิมตำแหน่งพระมหาเถรคันฉ่อง
สถาปนา22 พฤษภาคม พ.ศ. 2359
คนสุดท้ายสมเด็จพระอริยวงษญาณ (นาค)
ยกเลิกพ.ศ. 2392
ตำแหน่งที่มาแทนสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ

ประวัติแก้ไข

พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน ระบุว่าสมเด็จพระนเรศวรมหาราชโปรดให้พระมหาเถรคันฉ่องเป็นสมเด็จพระอริยวงษญาณ อยู่คณะคามวาษีฝ่ายซ้าย ปกครองคณะเหนือ[1] และในทำเนียบ "ตำแหน่งพระราชาคณะในกรุงนอกกรุง ครั้งกรุงเก่า" ปรากฏชื่อสมเด็จพระอริยวงศาสังฆราชาธิบดี อยู่วัดหน้าพระธาตุ เป็นเจ้าคณะคามวาสีฝ่ายซ้าย[2] สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าอาจแก้ไขเป็นสมเด็จพระอริยวงษญาณในสมัยธนบุรีและรัตนโกสินทร์ แต่ก็เป็นมติส่วนพระองค์อาจจะผิดก็ได้[3] ส่วนใน "เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม 1" ปรากฏราชทินนามสมเด็จพระอริยวงษญาณครั้งแรกในราชทินนามของสมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี)[4] ถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงแปลงราชทินนามเป็นสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ[5] โดยมีสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่) เป็นรูปแรก[6]

รายนามแก้ไข

ในปัจจุบันมีสมเด็จพระสังฆราชที่ปรากฏราชทินนามว่า "สมเด็จพระอริยวงษญาณ" รวมทั้งสิ้น 4 พระองค์ ดังนี้

ลำดับที่ รายนาม วัด ดำรงสมณศักดิ์
1 สมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร พ.ศ. 2359-2362
2 สมเด็จพระอริยวงษญาณ (สุก ญาณสังวร) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร พ.ศ. 2363-2365
3 สมเด็จพระอริยวงษญาณ (ด่อน) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร พ.ศ. 2365-2385
4 สมเด็จพระอริยวงษญาณ (นาค) วัดราชบุรณราชวรวิหาร พ.ศ. 2386-2392

อ้างอิงแก้ไข

เชิงอรรถ
  1. พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน, หน้า 93
  2. ตำนานคณะสงฆ์, หน้า 22
  3. ตำนานคณะสงฆ์, หน้า 21
  4. เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑, หน้า 60
  5. พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ : ๒๑๒. ทรงตั้งและแปลงนามพระราชาคณะฐานานุกรม
  6. พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ : ๑๑. ตั้งพระราชาคณะ
บรรณานุกรม
  • ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. ตำนานคณะสงฆ์. กรุงเทพฯ : คุรุสภาลาดพร้าว, 2514. 76 หน้า. [พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางเล็ก พิณสายแก้ว ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ 19 เมษายน พุทธศักราช 2514]
  • สมมอมรพันธุ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2545. 428 หน้า. ISBN 974-417-530-3
  • ศานติ ภักดีคำ. พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน. พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์ พับลิชชิ่ง, 2558. 558 หน้า. หน้า (35)-(50). ISBN 978-616-92351-0-1 [จัดพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในการพระราชทานเพลิงศพพระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร ป.ธ.๔)]