เปิดเมนูหลัก
บทความนี้มีเนื้อหาที่สั้นมาก ต้องการเพิ่มเติมเนื้อหาหรือพิจารณารวมเข้ากับบทความอื่นแทน

ส่วนหนึ่งของ
ศาสนาพุทธ

Dhamma Cakra.svg สถานีย่อย


Dharmacakra flag (Thailand).svg
ประวัติศาสนาพุทธ

ศาสดา

พระโคตมพุทธเจ้า
(พระพุทธเจ้า)

จุดมุ่งหมาย
นิพพาน
พระรัตนตรัย

พระพุทธ · พระธรรม · พระสงฆ์

หลักปฏิบัติ
ศีล · สมาธิ · ปัญญา
สมถะ · วิปัสสนา
บทสวดมนต์
คัมภีร์
พระไตรปิฎก
พระวินัยปิฎก · พระสุตตันตปิฎก · พระอภิธรรมปิฎก
หลักธรรม
ไตรลักษณ์ · อริยสัจ 4 · มรรค 8 · ปฏิจจสมุปบาท · มงคล 38
นิกาย
เถรวาท · มหายาน · วัชรยาน
สังคม
ปฏิทิน · บุคคล · วันสำคัญ · ศาสนสถาน
การจาริกแสวงบุญ
สังเวชนียสถาน ·
การแสวงบุญในพุทธภูมิ
ดูเพิ่มเติม
คำศัพท์
หมวดหมู่ศาสนาพุทธ

วิปัสสนา หมายถึง ความเห็นแจ้งในสังขารทั้งหลายว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตน[1]

สมถะและวิปัสสนาถือเป็นธรรมที่ควรเจริญ (ตามทสุตตรสูตร)[2] และเป็นธรรมฝ่ายวิชชา (ตามพาลวรรค)[3]

วิปัสสนาภูมิแก้ไข

วิปัสสนาภูมิ คือ ธรรมทั้งหลายอันแยกประเภทเป็น ขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจะ และปฏิจจสมุปบาท

วิปัสสนาภูมิ หมายถึง ธรรมอันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา

วิปัสสนาญาณแก้ไข

ดูบทความหลักที่: ญาณ

วิปัสสนากรรมฐานแก้ไข

วิปัสสนากรรมฐาน หมายถึง การปฏิบัติกรรมฐานตามแนวทางในมหาสติปัฏฐานสูตร คือ การเจริญสติอันเป็นไปใน กาย เวทนา จิต และธรรม

วิปัสสนากรรมฐาน กับ สมถกรรมฐาน ในมหาสติปัฏฐานสูตร อิริยาปถบรรพะ สัมปชัญญบรรพะ ธาตุมนสิการบรรพะ เวทนาบรรพะ จิตตบรรพะ นีวรณบรรพะ ขันธบรรพะ อายตนบรรพะ โพชฌังคบรรพะ และสัจจะบรรพะ จัดเข้าในฝ่ายของวิปัสสนา , ส่วน อานาปานบรรพะ และปฏิกูลมนสิการบรรพะ จัดเข้าในฝ่ายของสมถะ เพราะสามารถทำให้บรรลุโลกียอัปปนาได้, ส่วน นวสีวถิกาบรรพะ จัดเข้าทั้งในฝ่ายสมถะและฝ่ายวิปัสสนา,

วิปัสสนากรรมฐาน แบ่งออกเป็น 2 อย่างคือ 1.มีฌานเป็นบาท และ2.วิปัสสนานิยม[4] มีฌานเป็นบาท หมายถึง ผู้เจริญสมถกรรมฐานจนได้ฌานสมาบัติแล้วจึงเจริญวิปัสสนาต่อไปเลย เช่น อานาปานสติ 16 ขั้น ที่เจริญจากสมถะต่อเนื่องไปจนถึงวิปัสสนาตามลำดับ ปฏิกูลมนสิการบรรพะและนวสีวถิกาบรรพะแม้สามารถบรรลุโลกียะอัปปนาได้ แต่ก็ได้เพียงแค่ปฐมฌาน ซึ่งจะไม่สามารถเข้าถึงเวทนานุปัสสนา มีปีติเกิดขึ้นก็รู้(อานาปานสติขั้นที่ 5)เพราะละวิตก วิจาร ก็ต้องบรรลุทุติยฌานขึ้นไป , ส่วนวิปัสสนานิยม หมายถึง ผู้เจริญวิปัสสนาล้วน จนบรรลุโสฬสญาณ 16 ตามลำดับวิสุทธิ 7 วิปัสสนานิยม ไม่มีรูปแบบบันทึกไว้ชัดเจน แต่มีรูปแบบการปฏิบัติที่สืบทอดกันมา โดยจะเจริญวิปัสสนาในหมวดอิริยาปถบรรพะและสัมปชัญญบรรพะเป็นหลัก ด้วยการเดินจงกรมสลับกับนั่งสมาธิ ในเวลาที่ใกล้เคียงเพื่อรักษาสมดุลของวิริยะพละและสมาธิพละ มีคำบริกรรมสภาวะที่ปรากฏตามด้วยคำว่าวตหรือหนอ ในอิริยาบถนั่งจะกำหนด 3 อย่าง คือ 1.ธาตุมนสิการบรรพะ ดูท้องพองและท้องยุบ (เป็นวาโยปรมัตถรูป แก้สันตติปกปิดอนิจจัง) 2.อิริยาปถบรรพะ ดูรูปอิริยาบถนั่ง (เป็นวิการรูป แก้อิริยาบถปกปิดทุกขัง) 3.อายตนบรรพะ เพ่งความรู้สึกรับรู้ที่ผิวหนังเป็นจุดๆไป (เป็นโผฏฐัพพะรูป แก้ฆนสัญญาปกปิดอนัตตา) ทั้งสามอย่างนี้ท่านว่าเป็นสัมมสนรูป คือรูปที่สมควร เพราะมีลักษณะเสถียรภาพกว่า รูป เสียง กลิ่น รส ธรรมารมณ์ และโผฏฐัพพะส่วนใหญ่ที่เอาแน่นอนไม่ได้ เช่นจะกำหนดความร้อนเป็นอารมณ์ บางทีก็กลายเป็นเย็นไม่แน่นอน

อ้างอิงแก้ไข

  1. พระพรหมคุณาภรณ์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต), วิปัสสนา, พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม
  2. ทสุตตรสูตร, พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๑ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๓ [ฉบับมหาจุฬาฯ] ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค
  3. พาลวรรค, พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๐ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๑๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ] อังคุตตรนิกาย ทุกนิบาต
  4. คัมภีร์วิสุทธิมรรค