หน้านี้จะอธิบายเกี่ยวกับความแตกต่างของคำว่า มุชิ (ที่โดยทั่วไปแปลว่า แมลง) ในหลายความหมายตามตัวอักษร むし, 虫, 蟲

ก่อนอื่นลองมาทำความเข้าใจความหมายในพจนานุกรมก่อน

  • (สมุนไพรศาสตร์)คำเรียกรวมสัตว์ตัวเล็กๆ ที่ไม่ใช่มนุษย์, สัตว์ใหญ่, นก, ปลา คือใช้เรียกพวกแมลง
  • สัตว์จำพวกหนอนรวมถึงพยาธิด้วย。
    • อาการปวดท้องที่อาจมีสาเหตุมาจากพยาธิ。
    • จิตใต้สำนึก สมัยก่อนเชื่อว่าในร่างกายคนมีหนอนอยู่ในหัวใจหรือร่างกายของคนที่คอยทำให้เกิดอารมณ์ต่างๆ

ด้านล่างคือคำอธิบายที่ละเอียด

ตัวอักษร 虫 และ 蟲 ในสมัยจีนโบราณแก้ไข

 
ดั้งเดิมคันจิตัวนี้ 虫 เป็นตัวอักษรที่เขียนแทนลักษณะของงู

คันจิ 虫 ดั้งเดิมแล้วมาจากการเขียนลักษณะของงู โดยเฉพาะงูที่มีพิษ (mamushi) ซึ่งจะมีเสียงอ่านว่า ki จะเป็นคันจิที่มีความหมายแยกกันกับ 蟲 

คันจิ ตามความหมายดั้งเดิมแล้วเป็นตัวอักษรที่แสดงถึงสิ่งมีชีวิตทั้งหมดรวมทั้งมนุษย์ด้วย  [1]、จึงทำให้ตัวอักษรคันจิตัวนี้อ่านว่า "chū"「チュウ」ด้วยเช่นกัน ในหนังสือยุคโบราณจะมีการใช้คำว่า「羽蟲」(uchū) ซึ่งหมายถึง "สัตว์ปีก",  「毛蟲」(kechū) หมายถึง "สัตว์ทั่วไป" (ที่มีขน),  「鱗蟲」(rinchū) หมายถึง สัตว์มีเกล็ด (ปลาและสัตว์เลื้อยคลานกินแมลง),「介蟲」(kaichuu) หมายถึง สัตว์จำพวกเต่า, สัตว์มีเปลือกแข็ง, หอย และ 「裸蟲」(rachū) หมายถึง มนุษย์ (สัตว์ที่ไม่มีขน) แต่เนื่องจากตัวอักษร「蟲」มีจำนวนขีดมากจึงทำให้เกิดการย่อตัวอักษรขึ้นจนกลายเป็น「虫」จึงทำให้ไปซ้ำกับตัวอักษร「虫」ที่มีอยู่ก่อนแล้ว ดังนั้นตัวอักษร 「蟲」ที่มีความหมายว่าสิ่งมีชีวิตทั้งหมดได้สูญสิ้นความหมายไป อีกทั้งมีการอ่านออกเสียงว่า 「チュウ」(chū) ซึ่งไปซ้ำกับ「虫」ความหมายก็เริ่มปะปนกันไปความหมายของงูก็เริ่มหายไปกลายเป็นสัตว์ที่มีขนาดเล็กลงกว่านั้นคือแมลงนั่นเอง


ตัวอักษรที่เกี่ยวกับ "มังกร"「竜(龍)」(ryū) ซึ่งเป็นสัตว์เทพในตำนานความเชื่อของประเทศจีน และเป็นสัตว์ในจินตนาการบางตัวจะมีตัวอักษรคันจิตัว 虫 เป็นส่วนประกอบหรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า 虫偏 (mushi-hen) ตัวอย่าง เช่น 「蛟」(mizuchi) หมายถึง มังกรที่อาศัยอยู่ในน้ำหรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า 蛟竜 (kouryū) หรือ 水霊 (mizuchi) และ 蜃 (shin) หมายความว่า มังกรที่อาศัยอยู่ในน้ำเหมือนกัน ในภาษาญี่ปุ่นมีคำหนึ่งว่า 蜃気楼 (shinkiroū) ที่แปลว่า ภาพมิราจ ซึ่งสันนิษฐานกันว่ามีมาจากการที่มังกรหายใจออกมาแล้วระเหยเป็นไอน้ำ ส่วนคันจิที่แปลว่า "สายรุ้ง" 虹 (kō, niji) ซึ่งมีความเชื่อว่ารุ้งเป็นร่างอวตารของมังกร ดังที่ได้เห็นในคำว่า 虹蛇 (kōda, nijihebi) หมายถึง สัตว์ในเทพนิยายที่สามารถสร้างปรากฏการณ์ฝนตกได้ แต่ปัจจุบันยังคงถกเถียงกันอยู่ว่า ตัวอักษรคันจิที่เกี่ยวกับมังกร 竜 (龍) นั้นใช้ความหมายของอักษรตัวแมลง 蟲 เป็น 虫偏 (mushi-hen, ตัวประกอบทางด้านซ้ายของคันจิ) เพื่อให้ความหมายว่ามังกรเป็น "สัตว์" ในจินตนาการหรือไม่ หรืออีกประการหนึ่งใช้ตัวอักษร 虫 เป็น 虫偏 ในความหมายที่มังกรเป็น "งูเทพเจ้า" หรือไม่


การใช้คำว่า "むし" หรือ "虫" ในช่วงยุคโบราณถึงยุคสมัยใหม่ของญี่ปุ่นแก้ไข

ในภาษาญี่ปุ่นคำว่า "​むし" (mushi) มีขอบเขตการใช้ที่กว้างขนาดไหนยังไม่สามารถกำหนดได้ชัดเจน โดยคำว่า "むし" (mushi) ในภาษาญี่ปุ่น กับตัวอักษร 虫 ที่รับมาจากภาษาจีนนั้นมีการใช้งานที่ซับซ้อนและหลอมรวมกันจนไม่สามารถหาขอบข่ายของการใช้งานได้อย่างชัดเจน

 
mamushi

คำว่า mamushi まむし มีนานแล้วในภาษาญี่ปุ่น ซึ่งมีการใช้เหมือนตัวอักษร 虫 ที่มาจากภาษาจีนที่มีความหมายถึงสัตว์จำพวกงู

ที่ประเทศญี่ปุ่นมีความเชื่อหนึ่งที่เรียกว่า "ซันชิโนะมุฌิ" (三尸の虫) สิ่งนี้เป็นคำสอนที่มาจากประเทศจีน 庚申信仰(三尸説)ซึ่งมีความเชื่อว่า ในร่างกายมนุษย์มีหนอนอยู่ 3 ชนิด หากนอนหลับในวัน 庚申 (kōshin) หนอนทั้ง 3 ชนิดนั้นจะออกจากร่างแล้วขึ้นไปบนสวรรค์เพื่อรายงานกรรมที่ไม่ดีของบุคคลดังกล่าว หลังจากนั้นสวรรค์ก็จะตัดสินตามรายงานดังกล่าวเพื่อกำหนดอายุขัย ดังนั้นในวัน kōshin ทุกคนจะมารวมตัวกันแล้วพูดคุยเรื่องสัพเพเหระกันอย่างครื้นเครงและไม่ออกไปข้างนอกบ้านเพื่อป้องกันไม่ให้หนอนในตัวออกไปบอกความผิดของตัวเองแก่สวรรค์ในวันนั้นนั่นเอง    

เนื่องจากมีความเชื่อเรื่องหนอนอยู่ในตัวมนุษย์มากมาย ดังนั้นจึงทำให้เกิดสำนวนเหล่านี้ขึ้นมาในภาษาญี่ปุ่น

虫の知らせ (mushi no shirase)
ลางสังหรณ์ การรู้สึกถึงสิ่งที่ไม่ปกติหรือรู้สึกถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นห่างไกลเหมือน 虫 ที่อยู่ในร่างกายเป็นสิ่งที่ทำนายให้รู้
腹の虫(hara no mushi)
  • 腹の虫が治まらない : hara no mushi ga osamaranai การที่รู้สึกไม่พอใจอยู่ตลอดเวลา
  • 腹の虫が鳴く : hara no mushi ga naku การหิวจนท้องร้อง
虫の居所が悪い(mushi no idokoro ga warui)
อารมณ์ไม่ดี มีความเชื่อว่าหนอนที่อยู่ในร่างกายของคนๆนั้นไม่สงบจึงทำให้เกิดอาการอารมณ์เสีย
虫が(の)いい (mushi no/ga ii)
การทำตามใจตัวเอง
虫が(の)好かない (mushi no/ga sukanai)
การไม่พอใจ
獅子身中の虫 (shishishinchū no mushi)
การเป็นคนในแต่กลับทำความเสียหายเสียเอง

การใช้คำว่า ムシ、虫、蟲 ในปัจจุบันของญี่ปุ่นแก้ไข

 
แมลงต่างๆ

หากพูดเกี่ยวกับคำว่า "むし" (mushi) ในรับอนุบาลหรือประถมแล้วส่วนใหญ่จะหมายถึง "แมลงต่างๆ" 

ผู้คนส่วนใหญ่เข้าใจว่า "むし" คือ แมลง, แมงมุม, ตะขาบ, แมลงปีกแข็ง และหนอนต่างๆ ที่เป็นตัวอ่อนของแมลง เป็นต้น ส่วนมากจะเป็นสัตว์ขาปล้อง แต่ไม่รวมพวกกุ้งหรือปู ดังนั้นคำนี้จึงมีความแตกต่างกับการแบ่งประเภทเป็นสัตว์ขาปล้องตามวิทยาศาสตร์


ทั้งนี้ คำว่า むし ยังคงรวมสัตว์จำพวกหนอนเช่น ไส้เดือนเอาไว้ด้วย อีกทั้งหอยทากก็อยู่ในขอบข่ายของคำนี้ และยังมีคำเรียกงูว่า "หนอนยาว" (長虫、nagamushi) อีกด้วย

mushi ムシ ที่เป็นชื่อเรียกในเชิงวิชาการ

ปัจจุบันนี้ในอนุกรมวิธานมีการใช้คำว่า mushi ในการเรียนสัตว์ตัวเล็กๆ หลายคำ ตัวอย่างเช่น 

สิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวที่สามารถเคลื่อนไหวได้ กล่าวคือพวกโพรโตซัว เช่น พารามีเซียมก็มีชื่อภาษาญี่ปุ่นว่า zoumushi หรือ rappamushi เป็นต้น

ไม่ว่าอย่างไรก็ตาม ส่วนมากแล้วจะหมายถึงสัตว์ขาปล้องที่อาศัยอยู่บนบก เช่น สัตว์หลายขา, สัตว์หกขา, แมลงมุม, สัตว์มีเปลือกแข็ง เป็นต้น

และสัตว์จำพวกหอยก็มีคันจิที่มีส่วนประกอบของแมลงอยู่มากเช่นกัน เช่น 蛤 (hamaguri)

ในทางศัพท์วิชาการ สัตว์ที่เป็นเสมือนตัวแทนของสัตว์เลื้อยคลานก็คือตุ๊กแกซึ่งเป็นสัตว์ที่มีสายพันธุ์ที่หลากหลาย ยังมีการเรียกว่า 爬蟲類 (hachūrui, สัตว์ที่เลื้อยคลาน) ซึ่งมีคันจิตัว 蟲 อยู่ด้วย

ปัจจุบันนี้การใช้อักษรตัว 蟲 ลดน้อยลง ซึ่งจำนวนเส้นขีดที่มีมากทำให้คันจิตัวนี้มีความสลับซับซ้อน จึงมีการใช้อื่นๆที่แตกต่างไปที่ไม่ใช่คันจิที่มีความหมายถึงสิ่งมีชีวิตทั่วไป กล่าวคือ มีการใช้คันจิตัวนี้แสดงความหมายของสิ่งมีชีวิตที่ประหลาดจำเพาะ ตัวอย่างเช่นในมังงะเรื่อง kaza no tani no naushika『風の谷のナウシカ』หรือ mushishi『蟲師』เป็นต้น

สำนวนที่เกี่ยวข้องกับ mushiแก้ไข

ตามที่ได้อธิบายไปข้างต้น ในสมัยเก่าถึงสมัยใหม่ของญี่ปุ่นมีความเชื่อว่าในตัวมนุษย์มีหนอนอยู่ จึงเกิดสำนวนเหล่านี้ขึ้นมา

虫の息 (mushi no iki)
อาการโคม่าปางตาย, อาจทำให้นึกถึงลมหายใจแผ่วเบาของแมลงหรือสัตว์เล็กๆ ที่อ่อนแอ แต่ความจริงแล้วสำนวนนี้ไม่ได้ใช้แสดงเกี่ยวกับการหายใจ
悪い虫が付く(warui mushi ga tsuku)
การมีคนไม่ดีมาตีสนิทด้วย
虫酸が走る (mushizu ga hashiru)
การมีความรู้สึกแค้นเคือง
虫も殺さぬ (mushi mo korosanu)
การเป็นคนสงบเรียบร้อย
飛んで火に入る夏の虫 (tonde hi ni iru) natsunomushi)
การนำตัวเองเข้าไปสู่อันตรายหรือความผิดพลาดด้วยตัวเอง, แมลงที่ชอบเล่นไฟบินเข้าไปหาไฟตอนกลางคืนทำให้ตัวเองโดนไฟเผาไหม้ตาย (แมงเม่าบินเข้ากองไฟ)
蓼食う虫も好きずき (tadekuu mushi mo sukizuki)
ความชอบแต่ละคนไม่เหมือนกัน ซึ่งเป็นการนำต้น 蓼 (tade) ที่มีรสขมมาเปรียบเปรย โดยแมลงส่วนมากไม่ชอบกินใบของพืชดังกล่าว แต่ก็ยังคงมีแมลงที่ชอบรสชาติของใบนั้นเช่นกัน
一寸の虫にも五分の魂 (issun no mushinimo gobun no tamashī)
ถึงแม้จะตัวเล็กก็ยังมีพลังและตัวตน

สำนวนต่อไปนี้ใช้ในความหมายลบ

弱虫 (yowamushi)
คนขี้ขลาด, คนอ่อนแอ
泣き虫 (yowamushi)
คนขี้แย
点取り虫 (tentorimushi)
คนที่อิจฉาคนที่ได้คะแนนสูงที่สุด เช่น ในการทำข้อสอบ
人格的な虫 (jinkakutekina mushi)
คนที่ชอบสร้างความรำคาญให้คนรอบข้างโดยไม่รู้จักความเป็นคน

อ้างอิงแก้ไข

  1. 岩下均 『虫曼荼羅: 古典に見る日本人の心象』春風社、2004年、p.10