ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์หรือ นันทราชวงศ์ หรือ ราชวงศ์หลวงติ๋นมหาวงษ์ เป็นราชวงศ์ที่ปกครองนครน่าน ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2269 ถึง พ.ศ. 2474 รวมระยะเวลา 205 ปี

ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์
200px
พระลัญจกรนครน่าน
พระราชอิสริยยศพระเจ้าประเทศราช
เจ้าประเทศราช
พระยาประเทศราช
ปกครองนครเมืองน่าน
สาขาณ น่าน : ราชสกุลสาย เจ้าอนันตวรฤทธิเดช , พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช , เจ้ามหาพรหมสุรธาดา
ไชยวงศ์หวั่นท๊อก : ราชสกุลสาย เจ้าหลวงอริยวงษ์
วรยศ : ราชสกุลสาย เจ้าหลวงมงคลวรยศ
สมณะช้างเผือก : ราชสกุลสาย เจ้าหลวงสุมนเทวราช
มหายศนันท์ : ราชสกุลสาย เจ้าหลวงมหายศ
จิตวงศ์นันท์ : ราชสกุลสาย เจ้าหลวงอชิตวงษ์
มหาวงศนันท์ / พรหมวงศนันท์ : ราชสกุลสาย เจ้าหลวงมหาวงษ์
ประมุขพระองค์แรกเจ้าหลวงติ๋นมหาวงศ์
ประมุขพระองค์ปัจจุบันอ้างสิทธิ :
เจ้าสมปรารถนา ณ น่าน
ประมุขพระองค์สุดท้ายเจ้ามหาพรหมสุรธาดา
สถาปนาพ.ศ. 2269
ล่มสลายพ.ศ. 2474
ราชวงศ์ก่อนหน้าราชวงศ์ภูคา

การสถาปนาแก้ไข

เจ้าผู้ครองนครน่านและสาย ณ น่าน ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ หรือราชวงศ์หลวงติ๋นมหาวงศ์ เป็นราชวงศ์ที่สืบราชสกุลมาจากเจ้าหลวงติ๋นมหาวงศ์ปฐมวงศ์ แห่งเจ้านครน่าน พระเจ้ากรุงอังวะได้โปรดฯให้ เจ้าพญาติ๋นหลวง เมืองเชียงใหม่ มาเป็นเจ้าผู้ครองนครน่าน โดยการกราบทูลของพระนาขวา รั้งตำแหน่ง เจ้าผู้ครองนครน่าน มากว่า 10 ปี เจ้าพญาหลวงติ๋นมหาวงศ์ ครองเมืองน่านระหว่าง พ.ศ. 2269 - 2294 นับเป็นบรรพบุรุษราชสกุล ณ น่าน ในปัจจุบัน[1]

  • บางตำราสัญนิฐานว่า เจ้าหลวงติ๋นมหาวงศ์ มีเชื้อสายเป็นเจ้า ที่ปกครองเมืองเชียงใหม่ และยังเป็นญาติวงศ์ กับพระเจ้าศรีสองเมือง กษัตริย์แคว้นล้านนา หรือเจ้าศรีสองเมืองพลศึกซ้ายไชยสงคราม เจ้านครเมืองน่าน เจ้าผู้ครองเมืองน่าน องค์ที่ 41

ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ ภายใต้ราชอาณาจักรสยามแก้ไข

ต่อมานครน่าน ได้เป็นประเทศราชรวมอยู่ในราชอาณาจักรสยาม โดยในช่วง พ.ศ. 2297 – 2327 หัวเมืองล้านนาต่าง ๆ พยายามแข็งข้อต่อพม่า สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงสามารถโจมตีขับไล่พม่าออกจากเชียงใหม่เป็นผลสำเร็จเมื่อปี พ.ศ. 2317 แต่นครน่านยังตกอยู่ในฝ่ายพม่า เจ้าน้อยวิฑูร เจ้านครน่านถูกจับและถูกคุมตัวส่งไปยังกรุงธนบุรี (พ.ศ. 2321) เมืองน่านจึงขาดเจ้าผู้ปกครอง พม่าได้ยกทัพกวาดต้อนผู้คนไปอยู่ที่เชียงแสน ทำให้เมืองน่านถูกทิ้งร้างว่างเปล่า จนกระทั่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงแต่งตั้งให้เจ้ามงคลวรยศ หลานเจ้าพญาหลวงติ๋นมหาวงศ์ มาปกครองนครน่านที่รกร้างว่างเปล่า และในปี พ.ศ. 2328 กองกำลังพื้นเมืองล้านนาโดยการสนับสนุนของกองทัพสยาม ขับไล่พม่าออกไปได้สำเร็จ นครน่านจึงรวมเข้าอยู่ในราชอาณาจักรสยาม และเจ้ามงคลวรยศได้ยกนครน่านให้เจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญปกครองสืบไป

ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ ภายใต้กรุงรัตนโกสินทร์แก้ไข

เมื่อนครน่านขึ้นกับกรุงรัตนโกสินทร์ ในปี พ.ศ. 2331 เจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญ ได้ลงไปเฝ้าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ณ กรุงรัตนโกสินทร์ เพื่อขอเป็นข้าขอบขัณฑสีมา จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้เจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญเป็นเจ้าผู้ครองนครน่าน และแต่งตั้งเจ้าสุมนเทวราช ขึ้นเป็นเจ้าพระยาหอหน้า พ.ศ. 2343 นครน่านจึงมีฐานะเป็นหัวเมืองประเทศราชของกรุงเทพฯ ตั้งแต่นั้นมา เจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญมีความสามารถในการปกครองและบริหารบ้านเมืองเป็นอย่างยิ่ง นับแต่เจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญ ขอเป็นข้าขอบขัณฑสีมากรุงรัตนโกสินทร์ เมืองน่านมีฐานะเป็นหัวเมืองประเทศราช เจ้าผู้ครองนครมีอำนาจสิทธิเด็ดขาด ในการปกครองพลเมือง การขึ้นครองนครแม้จะต้องได้รับความเห็นชอบจากกรุงรัตนโกสินทร์ แต่โดยทางปฏิบัติแล้ว พระมหากษัตริย์กรุงรัตนโกสินทร์ทรงให้เจ้านายและขุนนางผู้ใหญ่ในเมืองน่านเลือกตัวเจ้านายผู้มีอาวุโสเป็นเจ้าผู้ครองนครกันเอง มิได้ทรงยุ่งเกี่ยวกับกิจการภายใน เจ้าผู้ครองนครน่านในชั้นหลังทุกพระองค์ต่างจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์ราชวงศ์จักรี ได้ช่วยราชการบ้านเมืองสำคัญ ๆ หลายครั้งหลายคราวด้วยกัน เช่น ช่วยราชการสงครามเมืองเชียงแสนในรัชกาลที่ 1 ปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์ในรัชกาลที่ 3 ช่วยราชการสงครามเมืองเชียงตุง ในรัชกาลที่ 4 และ 5 เป็นต้น สมัยเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชฯ เป็นเจ้าผู้ครองนครน่าน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงแก้ไขวิธีการปกครองแผ่นดินขึ้นใหม่ ในปี พ.ศ. 2435 โดยแบ่งการปกครองหัวเมืองออกเป็นมณฑลเทศาภิบาล ได้ทรงส่งข้าราชการผู้ใหญ่ที่ไว้วางพระราชหฤทัยจากกรุงเทพ ฯ เป็นผู้แทนต่างพระเนตร พระกรรณมากำกับดูแล การบริหารบ้านเมืองของเจ้าผู้ครองนคร เรียกชื่อตามตำแหน่งทำเนียบว่า 'ข้าหลวงประจำเมือง '

ในปี พ.ศ. 2446 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชดำริว่าเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชฯ เจ้าผู้ครองนครน่าน ได้ประกอบคุณงามความดี แก่ราชการบ้านเมือง เป็นที่รักใคร่นับถือของเจ้านายท้าวพระยาและพลเมืองโดยทั่วไป จึงมีพระบรมราชโองการให้สถาปนาเลื่อนยศฐานันดรศักดิ์ขึ้นเป็น ' พระเจ้านครน่าน' มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏ ว่า พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช กุลเชษฐมหันต์ ไชยนันทบุระมหาราชวงษาธิบดี สุจริตจารีราชานุภาวรักษ์ วิบูลยศักดิกิตติไพศาล ภูบาลบพิตร์ สถิตย์ ณ นันทราชวงษ์ พระเจ้านครเมืองน่าน

เมื่อพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช ถึงแก่พิราลัย เจ้ามหาพรหมสุรธาดา (เจ้าอุปราช) ได้ขึ้นครองเมืองน่าน ในสมัยนี้อำนาจของเจ้าผู้ครองนครลดน้อยลงทางกรุงเทพ ฯ ได้จัดส่งข้าราชการ เช่น ผู้ช่วยผู้ว่าราชการจังหวัด คลังจังหวัด และสรรพากรจังหวัด ฯลฯ มาประจำหน่วยงานเรียกกันว่า 'เค้าสนามหลวง' ส่วนตัวเจ้าผู้ครองนครได้กำหนดรายได้เป็นอัตราเงินเดือน ส่วยสาอากรต่าง ๆ ต้องเก็บเข้าท้องพระคลังทั้งสิ้น เมื่อเจ้ามหาพรหมสุรธาดาถึงแก่พิราลัยในปี พ.ศ. 2475 ตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครถูกยุบเลิกแต่นั้นมา

  • ในปี พ.ศ. 2269 เมื่อพระนาขวา (น้อยอินทร์) ผู้ดูแลเมืองน่านร่วม 11 ปี ก็ได้ไปกราบทูลพระเจ้ากรุงอังวะ เพื่อขอเจ้าติ๋นหลวง เมืองเชียงใหม่ มาเป็นเจ้าผู้ครองนครน่าน เนื่องจากพระนาขวา (น้อยอินทร์) ไม่มีเชื้อสายเจ้าเมืองมาก่อนจึงไม่กล้าครองเมืองน่าน เจ้าพญาหลวงติ๋นมหาวงศ์ ครองเมืองน่านระหว่าง พ.ศ. 2269 - 2294[2]

พระนามเจ้าหลวงนครน่านแก้ไข

พระนามเจ้าผู้ครองนครน่าน แห่งราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ [3]ตั้งแต่ พ.ศ. 2269 ถึง พ.ศ. 2474 ทั้งหมด 14 พระองค์

รายพระนามเจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน
ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ที่ปกครองนครเมืองน่าน ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2269 - 2474
รัชสมัย พระนาม ครองราชย์ ระยะเวลา ความสัมพันธ์กับ
รัชกาลต่อไป
องค์ที่ 1 เจ้าหลวงติ๋นมหาวงษ์ พ.ศ. 2269 -2294 25 ปี พระบิดา (พ่อ)
รัชกาลที่ 2
องค์ที่ 2 เจ้าหลวงอริยวงษ์ พ.ศ. 2297 - 2311 14 ปี พระมาตุลา (ลุง)
ของรัชกาลที่ 3
องค์ที่ 3 เจ้าหลวงนายอ้าย พ.ศ. 2311 - 2312 7 เดือน พระเชษฐา (พี่)
ของรัชกาลที่ 4
องค์ที่ 4 เจ้าหลวงมโน พ.ศ. 2312 - 2317 5 ปี พระมาตุลา (ลุง)
ของรัชกาลที่ 5
องค์ที่ 5 เจ้าหลวงวิธูร พ.ศ. 2317 - 2321 4 ปี พระอนุชา (น้อง)
ของรัชกาลที่ 6
พ.ศ. 2321 - 2326 นครเมืองน่าน ได้ว่างเจ้าผู้ครองนคร เป็นเวลา 4 ปี
องค์ที่ 6 เจ้าหลวงมงคลวรยศ พ.ศ. 2326 - 2329 3 ปี พระปิตุลา (ลุง)
ของรัชกาลที่ 7
องค์ที่ 7 เจ้าฟ้าหลวงอัตถวรปัญโญ พ.ศ. 2329 - 2353 27 ปี พระนัดดา (หลาน)
ของรัชกาลที่ 8
องค์ที่ 8 เจ้าหลวงสุมนเทวราช พ.ศ. 2353 - 2358 5 ปี พระมาตุลา (ลุง)
ของรัชกาลที่ 9
องค์ที่ 9 เจ้าหลวงมหายศ พ.ศ. 2358 - 2368 10 ปี พระมาตุลา (น้า)
ของรัชกาลที่ 10
องค์ที่ 10 เจ้าหลวงอชิตวงษ์ พ.ศ. 2369 - 2370 7 เดือน พระมาตุลา (น้า)
ของรัชกาลที่ 11
องค์ที่ 11 เจ้าหลวงมหาวงษ์ พ.ศ. 2370 - 2394 24 ปี พระมาตุลา (น้า)
ของรัชกาลที่ 12
องค์ที่ 12 เจ้าอนันตวรฤทธิเดช พ.ศ. 2390 - 2436 40 ปี พระบิดา (พ่อ)
ของรัชกาลที่ 13
องค์ที่ 13 พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช พ.ศ. 2436 - 2461 25 ปี พระเชษฐา (พี่)
ของรัชกาลที่ 14
องค์ที่ 14 เจ้ามหาพรหมสุรธาดา พ.ศ. 2461 - 2474 13 ปี พระบิดา ของ
เจ้าราชบุตรหมอกฟ้า ณ น่าน
- เจ้าราชบุตรหมอกฟ้า ณ น่าน พ.ศ. 2474 - 2501 27 ปี ผู้รั้งตำแหน่งเจ้านครน่าน

เพิ่มเติมแก้ไข

ก่อนหน้า ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ ถัดไป
ราชวงศ์ภูคา   ราชวงศ์ที่ปกครองนครเมืองน่าน
(พ.ศ. 2269 - พ.ศ. 2475)
  ยกเลิกเจ้าผู้ครองนคร
(พ.ศ. 2475)

อ้างอิงแก้ไข

  1. http://nanwaingsa.myreadyweb.com/article/category-74224.html
  2. http://nanwaingsa.myreadyweb.com/article/category-74224.html
  3. http://www.car.chula.ac.th/rarebook/book2/clra57_0149/mobile/index.html#p=146