ผลต่างระหว่างรุ่นของ "ทุกข์"

ไม่มีคำอธิบายอย่างย่อ
(ย้อนการแก้ไขที่ 5243042 สร้างโดย Catny001 (พูดคุย))
{{พุทธศาสนา}}
'''ทุกข์''' หรือ '''ทุกขัง''' ([[บาลี]]: {{lang-pi|ทุกฺขํกฺข}}) เป็นหลักธรรมสำคัญในพระพุทธศาสนา แปลว่าทนอยู่ในสภาพเดิมได้ยาก โดยทั่วไปหมายถึง [[สังขารธรรม]]ทั้งปวง อันได้แก่ [[ขันธ์ 5]] คือสังขารทั้งปวงล้วน5 ซึ่งเป็นที่ตั้งของกองทุกข์
 
ทุกข์ในทางพระพุทธศาสนา การกำหนดทุกข์ถือเป็นกิจใน[[อริยสัจ 4]] ที่ชาวพุทธต้องกำหนดรู้ทำเพื่อละและปล่อยวางในลำดับต่อไปในกิจทั้งสี่ในอริยสัจ อันได้แก่ รู้ทุกข์ เพื่อค้นหาสาเหตุในการดับทุกข์ ([[สมุทัย]]) แล้วจึงตั้งจุดมุ่งหมายในการดับทุกข์ ([[นิโรธ]]) และดำเนินตามเส้นทางสู่ความดับทุกข์ ([[มรรค]]) คือสละ ละ ปล่อยวาง ไม่ยึดติดในใจด้วยอำนาจกิเลส
 
ทุกข์ จัดเป็นหนึ่งในชื่อเรียกที่เป็น[[คำไวพจน์]]ของขันธ์ซึ่งถูกใช้เป็นอย่างมากใน[[พระไตรปิฎก]] จะมาคู่กับคำไวพจน์ของขันธ์อีก 2 คำ คือ [[อนิจจัง]] กับ [[อนัตตา]] นั่นเอง
 
== ทุกข์ในอริยสัจ ==
== ความหมาย ==
ทุกข์ถือเป็นความจริงอันประเสริฐข้อที่ 1 ในอริยสัจ 4 จึงเรียกว่า'''ทุกขอริยสัจขสัจ''' ซึ่ง[[พระพุทธองค์]]ได้อธิบายไว้ใน[[มหาสติปัฏฐานสูตร]]ดังนี้มี 11 อย่าง ได้แก่ :-
# '''ชาติ''' หมายถึง ความเกิด ความบังเกิด ความหยั่งลงเกิด เกิดจำเพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะครบ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ
# '''ชรา''' หมายถึง ความแก่ ภาวะของความแก่ ฟันหลุด ผมหงอก หนังย่นเป็นเกลียว ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ
# '''ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้น''' หมายถึง ความปรารถนาย่อมบังเกิดแก่ สัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา สัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดา สัตว์ผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา สัตว์ผู้มีความตายเป็นธรรมดา สัตว์ผู้มี โสกปริเทวทุกขโทมนัสอุปายาสเป็นธรรมดา อย่างนี้ว่า โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา ขอความเกิดอย่ามีมาถึงเราเลย ขอเราไม่พึงมีความแก่เป็นธรรมดา ขอความแก่อย่ามีมาถึงเราเลย ขอเราไม่พึงมีความเจ็บเป็นธรรมดา ขอความเจ็บอย่ามีมาถึงเราเลย ขอเราไม่พึงมีความตายเป็นธรรมดา ขอความตายอย่ามีมาถึงเราเลย ขอเราไม่พึงมี โสกปริเทวทุกขโทมนัสอุปายาส เป็นธรรมดา ขอโสกปริเทวทุกขโทมนัสอุปายาส อย่ามีมาถึงเราเลย สัตว์ไม่พึงได้สมความปรารถนา
 
สรุปว่า[[อุปาทาน]][[ขันธ์]] 5 ทั้งหมดนั่นเองที่เป็นทุกข์ทุกขสัจ เป็นโทษ เป็นภัยที่สุด.
 
ปกติแล้วเรามักเห็นว่า บางครั้งท่านใช้ความหมายของทุกข์ควบคู่ไปกับทุกขเวทนา, จนทำให้เข้าใจกันว่า ทุกข์หมายถึงความทุกข์เจ็บปวด เป็นต้น แต่หากพิจารณาตามข้อความที่ยกมานี้ จะพบว่า ใน 11 ข้อนี้ มีถึง 6 ข้อ (เกินครึ่ง) ที่ไม่ได้หมายถึงเพียงทุกขเวทนาเท่านั้น แต่หมายถึงขันธ์ทั้งหมด. 6 ข้อนี้ ได้แก่ [[ชาติ]], [[ชรา]], [[มรณะ]], [[ความประจวบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก]], [[ความพลัดพรากจากสิ่งที่รัก]],[[ ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้น]].
 
เมื่อว่ากันทั่วไปตามโวหารโลกตามหลักวิชาการทางพระพุทธศาสนาแล้ว ในขณะที่เกิด ([[ปฏิสนธิขณะ]]) และขณะที่ตาย ([[จุติขณะ]]) ของสรรพสัตว์นั้น ไม่ว่าจะเกิดและตายอย่างพิสดารผาดโผนโจนทะยานเท่าใดก็ตาม แต่ชั่วเวลาไม่ถึงเสี้ยววินาทีที่จะเกิดและตายนั้น จะไม่มีใครเกิด และตายอย่างมี[[ทุกขเวทนา]], และเมื่อว่าโดยปรมัตถ์ให้ละเอียดลงไป การเกิดขึ้น ([[อุปาทานุขณะ]]) ความแก่ ([[ฐิตานุขณะ]]) และความตาย ([[ภังคานุขณะ]]) ของขันธ์ ก็ไม่ได้มีกับทุกขเวทนาเท่านั้นด้วย แต่มีกับขันธ์ 5 แทบทั้งหมด. ส่วน[[ความประจวบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก]], [[ความพลัดพรากจากสิ่งที่รัก]],[[ปรารถนาสิ่งใดไม่ได้สิ่งนั้น]] นั้นเมื่อว่าโดยตรงแล้วตัณหาจะไม่มี[[ทุกขเวทนา]]เด็ดขาด. และความประจวบ ความพลัดพรากนั้น ก็มีกับขันธ์ทั้งหมด. ส่วนความปรารถนาแล้วไม่ได้นั้นเมื่อว่าโดยตรงแล้ว ก็ไม่เกิดกับทุกขเวทนาเช่นกัน และเมื่อกล่าวโดยรวมแล้วก็ยังจัดได้ว่ามีกับขันธ์ 5 ทั้งหมดด้วยเช่นกัน.
 
ฉะนั้นทุกข์จึงไม่ใช่แต่เพียงทุกขเวทนาเท่านั้น แต่หมายถึงขันธ์ 5 ทั้งหมด ดังนั้นในพระสูตรทั่วไป เช่น [[จูฬเวทัทลสูตร]] เป็นต้น รวมถึงอรรถกถาต่างๆ เช่น [[อรรถกถาสติปัฏฐานสูตร]] เป็นต้น ท่านจึงได้อธิบายให้[[สุขเวทนา]]และ[[อุเบกขาเวทนา]]ว่าเป็นทุกข์ด้วย เพราะเป็นสิ่งที่แปรเปลี่ยนไปและเป็นสังขารธรรมเป็นต้นนั่นเอง.
 
นอกจากนี้ยังอาจแบ่ง'''ทุกข์ในอริยสัจ 4''' ได้เป็น 2 กลุ่มคือ
{{ปรับภาษา}}
ในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา มีศัพท์ที่เกี่ยวกับทุกข์อย่างน้อย 4 ศัพท์ ซึ่งใช้ทั่วไปในคัมภีร์ และมักจะถูกเข้าใจสับสนอยู่เสมอด้วย, 4 ศัพท์นี้ ได้แก่ ทุกฺขํ ทุกฺขเวทนา ทุกฺขตา และ ทุกฺขลกฺขณํ. ซึ่งเขียนในรูปแบบภาษาไทยได้ว่า ทุกข์ (ขันธ์ 5), ทุกขเวทนา (ความรู้สึกทุกข์), ทุกขตา (ทุกขลักษณะ), และทุกขลักษณะ (ทุกขตา) จึงขอให้คำจำกัดความไว้ดังนี้ :-
# '''ทุกฺขํ''' หมายถึง ขันธ์ 5.
# '''ทุกฺขเวทนา''' หมายถึง เวทนาขันธ์ ซึ่งเป็นเพียง 1 ในขันธ์ที่มีอยู่ทั้งสิ้น 5 ประการ.
# '''ทุกฺขตา''' หมายถึง อาการที่ทนดำรงอยู่ไม่ได้เลยเป็นต้นของขันธ์ 5 (เป็น[[คำไวพจน์]]ของ[[ทุกขลักษณะ]]นั่นเอง).
# '''ทุกฺขลกฺขณํ''' หมายถึง อาการที่หมดสิ้นไปเป็นต้นของขันธ์ 5 (เป็น[[คำไวพจน์]]ของ[[ทุกขตา]]นั่นเอง).
 
บรรดา 4 คำนี้ คำว่า ''ทุกข์ (ทุกฺขํ) '' มีใช้มากที่สุด และยังถูกเข้าใจผิดมากที่สุดอีกด้วย เพราะมักใช้แทนคำว่า ทุกขเวทนา กันตามความหมายใน[[ภาษาไทย]] และบางครั้งก็ยังแผลงศัพท์ไปใช้แทนคำว่าทุกขตาและคำว่าทุกขลักษณะอีกด้วย เช่น เขียนว่า ทุกขตา (ทุกข์) เป็นต้น ซึ่งที่จริงแล้ว ใช้แทนกันไม่ได้ เพราะทุกขตาหมายถึงทุกขลักษณะ แต่ทุกข์หมายถึงขันธ์ 5 ที่มีทุกขลักษณะนั้น.
* [http://84000.org/tipitaka/pitaka_item/v.php?B=10&A=6257&Z=6764/ สัจจบรรพ มหาสติปัฏฐานสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ 10]
* [[พระธรรมกิตติวงศ์]] (ทองดี สุรเตโช) ป.ธ. 9 [[ราชบัณฑิต]] ''พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด '''คำวัด,''' '' [[วัดราชโอรสาราม]] กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548
{{โครงพุทธศาสนา}}
 
[[หมวดหมู่:อริยสัจ]]
[[หมวดหมู่:ธรรมหมวด 3]]
[[หมวดหมู่:อภิธานศัพท์ศาสนาพุทธ|ททุกข์]]