ผลต่างระหว่างรุ่นของ "ครุฑ"

เก็บกวาด
(r2.7.2+) (โรบอต เพิ่ม: vi:Garuda)
(เก็บกวาด)
[[ไฟล์:Vishnu on Garuda det.jpg|thumb|200px|ภาพแกะสลัก[[พระนารายณ์]]ทรงครุฑ ที่[[ปราสาทนครวัด]]]]
 
ตำนานของครุฑในศาสนาพราหมณ์-ฮินดู เล่าว่าพญาครุฑเป็นบุตรของ[[พระกัศยปมุนี]]เทพบิดร และ[[นางวินตา]] พระกัศยปมุนีองค์นี้เป็นฤษีที่มีฤทธิ์เดชมากองค์หนึ่ง และเป็นผู้ให้กำเนิดเทพอีกหลายองค์ในศาสนาพราหมณ์ พระองค์มีชายาหลายองค์ แต่องค์ที่เกี่ยวข้องกับตำนานพญาครุฑนั้น นอกจากนางวินตาแล้ว ยังมีอีกองค์หนึ่งคือ [[นางกัทรุ]] ซึ่งเป็นพี่น้องกับนางวินตาและเป็นมารดาของนาคทั้งปวง
 
ทั้งสองนางได้ขอพรให้กำเนิดบุตรจากพระกัศยป โดยนางกัทรุได้ขอพรว่าขอให้มีบุตรจำนวนมาก ซึ่งต่อมาก็ได้ให้กำเนิด[[นาค]]หนึ่งพันตัว อาศัยอยู่ในแดนบาดาล ส่วนนางวินตาขอบุตรเพียงสององค์และขอให้ลูกมีอำนาจวาสนา เมื่อนางคลอดบุตรปรากฏว่าออกมาเป็นไข่สองฟอง นางทนรอไม่ไหวว่าบุตรของตนจะมีหน้าตาอย่างไร จึงทุบไข่ออกมาฟองหนึ่ง ปรากฏว่าเป็นเทพบุตรที่มีกายแค่ครึ่งท่อนบนชื่อ อรุณ อรุณเทพบุตรโกรธมารดาของตนที่ทำให้ตนออกจากใข่ก่อนกำหนด จึงสาปให้มารดาของตนเป็นทาสนางกัทรุ และให้บุตรคนที่สองของนางเป็นผู้ช่วยนางให้พ้นจากความเป็นทาส จากนั้นจึงขึ้นไปเป็นสารถีให้กับ[[พระอาทิตย์]]หรือสุริยเทพ นางวินตาจึงไม่กล้าทุบไข่ฟองที่สองออกมาดู คงรอให้ถึงกำหนดที่บุตรคนที่สองซึ่งก็คือพญาครุฑออกมาจากไข่เอง อนึ่ง เมื่อพญาครุฑแรกเกิดว่ากันว่า มีร่างกายขยายตัวออกใหญ่โตจนจรดฟ้า ดวงตาเมื่อกะพริบเหมือนฟ้าแลบ เวลาขยับปีกทีใด ขุนเขาก็จะตกใจหนีหายไปพร้อมพระพาย รัศมีที่พวยพุ่งออกจากกายมีลักษณะดั่งไฟไหม้ทั่วสี่ทิศ
 
ในกาลต่อมา นางกัทรุและนางวินตาได้พนันกันถึงสีของ[[ม้าอุไฉศรพ]]ที่เกิดคราว[[กูรมาวตสร|กวนเกษียรสมุทร]]และเป็นสมบัติของ[[พระอินทร์]] โดยพนันว่าใครแพ้ต้องเป็นทาสอีกฝ่ายห้าร้อยปี นางวินตาทายว่าม้า[[สีขาว]]ส่วนนางกัทรุทายว่า[[สีดำ]] ซึ่งความจริงม้าเป็นสีขาวดังที่นางวินตาทาย แต่นางกัทรุใช้อุบายให้นาคลูกของตนแปลงเป็นขนสีดำไปแซมอยู่เต็มตัวม้า (บางตำนานว่าให้นาคพ่นพิษใส่ม้าจนเป็นสีดำ) นางวินตาไม่ทราบในอุบายเลยยอมแพ้ ต้องเป็นทาสของนางกัทรุถึงห้าร้อยปี
 
ภายหลังเมื่อครุฑได้ทราบสาเหตุที่มารดาต้องตกเป็นทาสและได้ทราบเงื่อนไขจากพวกนาคว่า ต้องไปเอาน้ำอมฤตให้นาคเสียก่อนจึงจะให้นางวินตาเป็นไท ครุฑจึงบินไปสวรรค์ไปเอา[[น้ำอมฤต]]ซึ่งอยู่กับ[[พระจันทร์]] แล้วคว้าพระจันทร์มาซ่อนไว้ใต้ปีก แต่ถูก[[พระอินทร์]]และทวยเทพติดตามมา และเกิดต่อสู้กันขึ้น ฝ่ายเทวดานั้นไม่อาจเอาชนะได้ โดยเมื่อพระอินทร์ใช้วัชระโจมตีครุฑนั้น ครุฑไม่ได้รับบาดเจ็บแม้แต่น้อย แต่ครุฑก็จำได้ว่าวัชระเป็นอาวุธที่[[พระอิศวร]]ประทานให้แก่พระอินทร์ จึงสลัดขนของตนให้หล่นลงไปเส้นหนึ่งเพื่อแสดงความเคารพต่อวัชระและรักษาเกียรติของพระอินทร์ผู้ป็นหัวหน้าของเหล่าเทพ ด้าน[[พระวิษณุ]]หรือพระนารายณ์ก็ได้ออกมาขวางครุฑไว้และสู้รบพญาครุฑด้วยเช่นกัน แต่ต่างฝ่ายต่างไม่อาจเอาชนะกันได้ ทั้งสองจึงทำความตกลงยุติศึกต่อกัน โดยพระวิษณุให้พรแก่ครุฑว่าจะให้ครุฑเป็นอมตะและให้อยู่ตำแหน่งสูงกว่าพระองค์ ส่วนครุฑก็ถวายสัญญาว่าจะเป็นพาหนะของพระวิษณุ และเป็นธงครุฑพ่าห์สำหรับปักอยู่บนรถศึกของพระวิษณุอันเป็นที่สูงกว่า
 
เมื่อครุฑได้หม้อน้ำอมฤตนั้น พระอินทร์ได้ตามมาขอคืน ครุฑก็บอกว่าตนต้องรักษาสัตย์ที่จะนำไปให้นาคเพื่อไถ่มารดาให้พ้นจากการเป็นทาส และให้พระอินทร์ตามไปเอาคืนเอง ครุฑจึงเอา[[น้ำอมฤต]]ไปให้นาคโดยวางไว้บน[[หญ้าคา]] (และว่าได้ทำน้ำอมฤตหยดบนหญ้าคา 2-3 หยด ด้วยเหตุนี้ หญ้าคาจึงถือเป็นสิ่งมงคลในทางศาสนาพราหมณ์) ส่วนนาคเมื่อเห็นน้ำอมฤตก็ยินดี จึงยอมปล่อยนางวินตาแม่ครุฑให้เป็นอิสระ ขณะพากันไปสรงน้ำชำระกายเพื่อจะมากินน้ำอมฤตนั่นเอง พระอินทร์ก็นำหม้อน้ำอมฤตกลับไป ทำให้นาคไม่ได้กิน พวกนาคจึงเลียที่ใบหญ้าคาด้วยเชื่อว่าอาจมีหยดน้ำอมฤตหลงเหลืออยู่ ทำให้ใบหญ้าคาบาดกลางลิ้นเป็นทางยาว (เรื่องนี้กลายเป็นที่มาว่าทำไมงูจึงมีลิ้นเป็นสองแฉกสืบมาจนทุกวันนี้) แต่นั้นครุฑกับนาคจึงเป็นศัตรูกันมาโดยตลอด และครุฑนั้นก็จะจับนาคกินเป็นอาหารเสมอ
[[ไฟล์:Garurda at Deves Insurance Building, Rajdamnoen Avenue (close up).jpg|thumb|200px|right|ครุฑตราตั้งห้าง ประดับเหนืออาคารบริษัทเทเวศร์ประกันภัย กรุงเทพฯ]]
 
ด้วยฤทธานุภาพของพญาครุฑ จึงได้มีการสร้างรูป '''ครุฑพ่าห์''' (หรือ '''พระครุฑพ่าห์''') หมายถึง ครุฑซึ่งเป็นพาหนะ เป็นรูปครุฑกางปีก และใช้เป็นสัญลักษณ์สำคัญเกี่ยวกับ[[พระมหากษัตริย์ไทย|พระมหากษัตริย์ของไทย]]ก็มีมาแต่[[สมัยกรุงศรีอยุธยา]] ด้วยว่าไทยเราได้รับ[[ลัทธิเทวราช]]ของ[[อินเดีย]]ที่ถือว่าพระมหากษัตริย์คืออวตารของพระนารายณ์ ดังนั้น ครุฑซึ่งเป็นผู้มีฤทธิ์มากและเป็นพาหนะของพระนารายณ์ จึงเป็นสัญลักษณ์แทนพระมหากษัตริย์ ดังที่ปรากฏอยู่ในดวงตราหรือ[[พระราชลัญจกร]]ประจำพระองค์ ประจำแผ่นดิน ประจำราชวงศ์ และประจำรัชกาล เป็นต้น
 
ซึ่งจากการที่เราใช้ตราครุฑเป็นพระราชลัญจกรสำหรับประทับหนังสือราชการแผ่นดินที่เป็นพระบรมราชโองการ และใช้พระราชลัญจกร[[พระครุฑพ่าห์]]ประทับหนังสือราชการแผ่นดินมาแต่โบราณกาล ต่อมาจึงได้มีการใช้ ตราครุฑ เป็นหัวกระดาษของหนังสือของราชการทั่วๆไปด้วย เพื่อให้ทราบว่างานนั้นเป็นราชการ ส่วนรูปครุฑที่เป็นธงแทนองค์พระมหากษัตริย์นั้นเรียกว่า [[ธงมหาราช]] เป็นรูปครุฑสีแดงอยู่บนพื้นธงสีเหลือง เริ่มใช้ในสมัยรัชกาลที่ 4 ธงมหาราชนี้เมื่อเชิญขึ้นเหนือเสา ณ พระราชวังใดแสดงว่าพระมหากษัตริย์ประทับอยู่ ณ ที่นั้น
 
สำหรับครุฑที่ปรากฏอยู่ในขบวนเรือหลวงก็มีอยู่ 3 ลำคือเรือครุฑเหินเห็จ เป็นหัวโขนรูปพญาครุฑสีแดงยุดนาค เรือครุฑเตร็จไตรจักรเป็นหัวโขนรูปพญาครุฑสีชมพูยุดนาค และ [[เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9]] เป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ เป็นเรือที่สร้างขึ้นในรัชกาลปัจจุบัน
 
นอกเหนือจากการที่ตราครุฑปรากฏในส่วนราชการต่างๆแล้ว ในภาคเอกชนก็สามารถรับพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ใช้ตราครุฑหรือตราแผ่นดินในกิจการได้ด้วย โดยเริ่มมีมาแต่รัชกาลที่ 5 ซึ่งเดิมเป็นตราอาร์ม โดยมีข้อความประกอบว่า '''โดยได้รับพระบรมราชานุญาต''' ต่อมาในรัชกาลที่ 6 ได้เปลี่ยนตราแผ่นดินเป็นตราพระครุฑพ่าห์ การพระราชทานตรานี้ แต่เดิมถือเป็นพระมหากรุณาธิคุณที่จะพระราชทานตามพระราชอัธยาศัย ผู้ได้รับนอกจากจะเป็นช่างหลวง เช่น ช่างทอง ช่างถ่ายรูป เป็นต้นแล้ว ก็มักจะเป็นผู้ประกอบกิจการค้ากับราชสำนัก และเป็นประโยชน์ต่อราชการงานแผ่นดิน
 
ปัจจุบันการขอพระราชทานตราตั้งนี้ต้องยื่นคำขอต่อสำนักพระราชวัง เพื่อพิจารณานำความขึ้นกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุญาต ซึ่งตราตั้งนี้ถือเป็นของพระราชทานเฉพาะบุคคล สิทธิรับพระราชทานและการใช้เครื่องหมายนี้จะสิ้นสุดเมื่อสำนักพระราชวังเรียกคืนเนื่องจากบุคคล ห้างร้าน บริษัทที่ได้รับพระราชทานฯตาย หรือเลิกประกอบกิจการหรือโอนกิจการให้ผู้อื่น หรือสำนักพระราชวังเห็นสมควรเพิกถอนสิทธิ
== ชื่อของครุฑ ==
 
ครุฑมีชื่อเรียกหลายนาม เช่น
* กาศยปิ (บุตรแห่งพระกัศยปมุนี)
* เวนไตย (บุตรแห่งนางวินตา)
* สุบรรณ (ผู้มีปีกอันงาม)
* รักตปักษ์ (ผู้มีปีกสีแดง)
* เศวตโรหิต (ผู้มีสีขาวและแดง)
* สุวรรณกาย (ผู้มีกายสีทอง)
* คคเนศวร (เจ้าแห่งอากาศ)
* ขเคศวร (ผู้เป็นใหญ่แห่งนก)
* นาคนาศนะ (ศัตรูแห่งนาค)
* สุเรนทรชิต (ผู้ชนะพระอินทร์)
ใน[[บริษัท ไปรษณีย์ไทย จำกัด]] อาคารที่ทำการของไปรษณีย์กลาง [[ถนนเจริญกรุง]] [[เขตบางรัก]] ที่มุขหน้าปีกซ้าย-ขวา ประดับด้วย[[ประติมากรรม]]ปูนปั้นครุฑในแบบ[[ศิลปะร่วมสมัย]] ขนาดสูงเป็น 2 เท่าของคนจริง ซึ่งผลงานของ ศ.[[ศิลป์ พีระศรี]] ซึ่งรูปปั้นครุฑทั้ง 2 นี้ จัดว่าเป็นรูปปั้นครุฑที่ได้เชื่อว่างดงามที่สุดในประเทศไทย สร้างขึ้นในปี [[พ.ศ. 2486]] ด้วยมีสรีระร่างกายที่บึกบึนกำยำ เต็มไปด้วย[[กล้ามเนื้อ]] อีกทั้งในช่วง[[สงครามมหาเอเชียบูรพา]] ที่อาคารสถานที่ต่าง ๆ ใน[[กรุงเทพ]]ถูก[[ระเบิด]]ทำลายเสียหาย แต่อาคารไปรษณีย์กลางแห่งนี้กลับไม่ได้รับความเสียหายใด ๆ เป็นที่น่าอัศจรรย์ มีเรื่องเล่าว่า เป็นเพราะครุฑทั้ง 2 ตนนี้บินไปปัดระเบิดไว้<ref>[http://www.thaipost.net/x-cite/200709/7986 ครุฑถอดแบบงานบรมครูอ.ศิลป์ พีระศรี]</ref><ref>[http://www.khanpak.com/variety/641/ 70 ปี "ไปรษณีย์กลาง" ความคลาสสิกคู่บางรัก]</ref>
 
== ในวัฒนธรรมร่วมสมัย ==
มีการอ้างอิงถึงครุฑไว้ใน[[วัฒนธรรมสมัยนิยม|วัฒนธรรมร่วมสมัย]]เช่น [[ภาพยนตร์ไทย]]เรื่อง "[[ปักษาวายุ]]" ในปี [[พ.ศ. 2547]] ซึ่งเป็นภาพยนตร์แอ๊คชั่น[[ไซไฟ]] โดยมีเนื้อหาเกี่ยวกับครุฑซึ่งเป็นสัตว์ที่ดำรงชีวิตมาแต่[[ยุคก่อนประวัติศาสตร์]] และจับ[[ไดโนเสาร์]]กินจนสูญพันธุ์ และยังคงสืบเผ่าพันธุ์มาจนถึงปัจจุบันนี้ ออกอาละวาดในพื้นที่[[กรุงเทพมหานคร]]<ref>[http://www.pantip.com/cafe/chalermthai/newmovie/garuda/garuda.html ปักษาวายุ]</ref>
 
ไฟล์:Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg|ครุฑ[[ตราแผ่นดินของอินโดนีเซีย]]
ไฟล์:Garuda Emblem of Thailand.svg|ครุฑ[[ตราแผ่นดินของไทย]]
ไฟล์:Mn coa ulaanbaatar.png|ครุฑ (''Khangarid'') ตราประจำกรุง[[อูลานบาตอร์]] [[ประเทศมองโกเลีย]]
ไฟล์:Garuda_Thap_Mam_13th_c.jpg|รูปสลักครุฑจับนาค ศิลปะจาม สมัยพุทธศตวรรษที่ 18
ไฟล์:Ornate Garuda Thap Mam.jpg|รูปสลักครุฑแบกที่เมือง Thap Mam ประเทศเวียดนาม ศิลปะจาม สมัยพุทธศตวรรษที่ 17
ไฟล์:Bird-God woodcarving.jpg|ครุฑ รูปสลักไม้ระบายสี ศิลปะบาหลี เมืองอุบุด เกาะบาหลี ประเทศอินโดนีเซีย
ไฟล์:Garuda Chennakesava Temple.jpg|ครุฑยืน ประติมากรรมหินแกะสลัก วัดเจนนาเกสวะ เมืองเบลัวร์ รัฐกรณาฏกะ ประเทศอินเดีย
ไฟล์:Garudabkkholidayinn0609.jpg|[[เทวรูป]]พระนารายณ์ทรงสุบรรณ หรือ ทรงครุฑ หน้าโรงแรมฮอลิเดย์ อินน์ [[ถนนสีลม]]
[[กรุงเทพมหานคร]]
ไฟล์:Narai Song Suban HM Rama IX bow.jpg|โขนเรือ (หัวเรือ) [[เรือพระที่นั่งนารายณ์ทรงสุบรรณ รัชกาลที่ 9|นารายณ์ทรงสุบรรณ]] เรือพระที่นั่งซึ่งเป็นรูปพระนารายณ์ทรงสุบรรณ หรือ ทรงครุฑ
138,643

การแก้ไข