พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ หรือ กรมภู หรือ กรมภูธเรศ มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 24 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาตลับ[2] ประสูติเมื่อวันเสาร์ เดือน 4 ขึ้น 10 ค่ำ ปีเถาะสัปตศก จ.ศ. 1217 ตรงกับวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2398

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ
กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชั้นเอก
พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ.jpg
อธิบดีกรมพระนครบาล
ดำรงตำแหน่งพ.ศ. 2419 - พ.ศ. 2429[1]
หม่อมหม่อมทองคำ ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
หม่อมสุ่น ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
หม่อมแส ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
หม่อมเล็ก ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
หม่อมผึ่ง ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
หม่อมอันเส็ง ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
หม่อมหรุ่ม ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
หม่อมองุ่น ทวีวงศ์ ณ อยุธยา
พระบุตร15 พระองค์
ราชวงศ์ราชวงศ์จักรี
พระบิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดาเจ้าจอมมารดาตลับ ในรัชกาลที่ 4
ประสูติ15 มีนาคม พ.ศ. 2398
สิ้นพระชนม์8 ธันวาคม พ.ศ. 2440 (42 ปี)

พระองค์ทรงรับราชการในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. 2419 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ทรงกรม สถาปนาขึ้นเป็น กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ ต่อมาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นอธิบดีกรมพระนครบาล ต่อมาในปี พ.ศ.2429 (จุลศักราช 1248) เนื่องจากสถานการณ์ที่มีโจรผู้ร้ายชุกชุม ราษฎรพากันตกใจหวั่นไหวไปทั่วทั้งพระนคร กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ ผู้บังคับการกรมพระนครบาลในขณะนั้น ทรงไม่สามารถจัดการปราบปรามโจรผู้ร้ายได้ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ ออกจากตำแหน่งผู้บังคับการกรมพระนครบาล และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศวรฤทธิ์ พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ พระยาเทพประชุน และพระยาธรรมสารนิติวิชิตรภักดี ทั้ง 4 เป็นผู้มีอำนาจปรึกษาพร้อมกันบังคับการสิทธิขาด ในตำแหน่งที่เสนาบดี กรมพระนครบาล[3]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ ประทับอยู่ที่วังสะพานช้างโรงสี เหนือ (เรียกกันว่า วังเหนือ) ซึ่งเดิมเป็นวังที่ประทับของ กรมหมื่นสนิทนเรนทร์ และกรมหลวงสรรพศิลป์ปรีชา โดยเป็นวังในกลุ่มของพระราชโอรสในรัชกาลที่ 4 ซึ่งมีอยู่ 3 วัง คือบริเวณที่ปัจจุบันเรียกกันว่า แพร่งนรา แพร่งสรรพศาสตร์ และแพร่งภูธร ทั้ง 3 แพร่งได้ชื่อมาจากเสด็จในกรม 3 พระองค์ เจ้าของวัง คือ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ และกรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ เมื่อกรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์สิ้นพระชนม์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้แบ่งพื้นที่ทำเป็นตึกแถว พระราชทานชื่อถนนย่านนั้นว่า แพร่งภูธร ตามพระนามของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ สิ้นพระชนม์เมื่อวันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น 25 ค่ำ ปีระกา นพศก จ.ศ. 1259 ตรงกับวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2440[4] พระชันษาได้ 42 ปี ทรงเป็นต้นราชสกุล ทวีวงศ์

ในย่านถนนเจริญกรุง จะมีตลาดเก่าแก่ตลาดหนึ่งที่มีชื่อว่า ตลาดกรมภูธเรศ หรือที่ชาวบ้านเรียกกันติดปากว่า "ตลาดกรมภู"

พระโอรสและพระธิดาแก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลทวีวงศ์ มีหม่อม 8 ท่าน ได้แก่

  1. หม่อมทองคำ
  2. หม่อมสุ่น
  3. หม่อมแส
  4. หม่อมเล็ก
  5. หม่อมผึ่ง
  6. หม่อมอันเส็ง
  7. หม่อมหรุ่ม
  8. หม่อมองุ่น

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 14 พระองค์ เป็นชาย 6 พระองค์ และหญิง 8 พระองค์

พระรูป พระนาม หม่อมมารดา ประสูติ สิ้นชีพิตักษัย คู่สมรส
  1. หม่อมเจ้าหญิงสุนทรารมณ์ หม่อมทองคำ 29 กันยายน 2419 3 กุมภาพันธ์ 2465
  2. หม่อมเจ้าอุดมดิเรกลาภ ที่ 1 ในหม่อมแส 11 กุมภาพันธ์ 2419 พ.ศ. 2496 หม่อมเฉื่อย (จารุจินดา)
หม่อมราชวงศ์หญิงลมุล (สุประดิษฐ์)
หม่อมอบ
หม่อมวรรณ
หม่อมหลวงหญิงพัวพันธ์ (ศิริวงศ์)
  3. หม่อมเจ้ากลาง ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
  4. หม่อมเจ้าหญิงทราบศิริมาน หม่อมสุ่น 21 กรกฎาคม 2421 3 กรกฎาคม 2496
  5. หม่อมเจ้ากาญจนสังกาศ หม่อมองุ่น 19 ธันวาคม 2422 15 สิงหาคม 2495 หม่อมเจ้าหญิงจันทนฉวี ทวีวงศ์
หม่อมเกษร
หม่อมจงจิตต์ (มัธยมจันทร์)
  6. หม่อมเจ้าชาติชูศักดิ์ ที่ 1 ในหม่อมผึ่ง 16 มีนาคม 2425 11 มิถุนายน 2454 หม่อมพยอม (ประทีปะเสน)
  7. หม่อมเจ้าหญิงลักษณลาวรรณ มีนาคม หรือ เมษายน 2425 11 มิถุนายน 2445
  8. หม่อมเจ้าหญิงจันทนฉวี หม่อมเล็ก 8 เมษายน 2426 1 พฤศจิกายน 2475 หม่อมเจ้ากาญจนสังกาศ ทวีวงศ์
  9. หม่อมเจ้าหญิงพาณีอนงค์
(ท่านหญิงแจ๊ด)
24 กรกฎาคม 2428 10 พฤษภาคม 2510
  10. หม่อมเจ้าพงศ์ภูวนาถ ที่ 2 ในหม่อมแส 5 เมษายน 2430 28 เมษายน 2502 หม่อมหลวงหญิงนัดดาดวง (สิงหรา)
หม่อมหลวงหญิงเกษสุดา (สิงหรา)
  11. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม) เมษายน 2431 15 มิถุนายน 2432
  12. หม่อมเจ้าหญิงวิลาศกัญญา
(ท่านหญิงชี)
ที่ 2 ในหม่อมผึ่ง 10 มกราคม 2431 ไม่ทราบปี
  13. หม่อมเจ้าหญิงกลาง ไม่ทราบปี ไม่ทราบปี
  14. หม่อมเจ้าหญิงเก๋ง หม่อมอันเส็ง ไม่ทราบปี 30 พฤศจิกายน 2441

พระนัดดาแก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช มีพระนัดดารวม 32 คน ดังนี้

  • หม่อมเจ้าอุดมดิเรกลาภ ทวีวงศ์ มีโอรสธิดา 7 คน ได้แก่
    • หม่อมราชวงศ์ทิพลาภ ทวีวงศ์ ที่ 1 ในหม่อมเฉื่อย
    • หม่อมราชวงศ์เขจรเจริญลาภ ทวีวงศ์ ในหม่อมราชวงศ์หญิงลมุล
    • หม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ (หม่อมราชวงศ์เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์ภิรมย์เฉลิมลาภ) ที่ 2 ในหม่อมเฉื่อย
    • หม่อมราชวงศ์หญิงวิไลลาภ บุนนาค ในหม่อมวรรณ
    • หม่อมราชวงศ์หญิงพิมพ์พงษ์ อินวะษา ในหม่อมหลวงหญิงพัวพันธ์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงภัทรา สิงหเสนี ที่ 3 ในหม่อมเฉื่อย
    • หม่อมราชวงศ์ดิลกลาภ ทวีวงศ์ ที่ 4 ในหม่อมเฉื่อย
  • หม่อมเจ้ากาญจนสังกาศ ทวีวงศ์ มีโอรสธิดา 10 คน ได้แก่
    • หม่อมราชวงศ์ทวีลาภ ทวีวงศ์ ที่ 1 ในหม่อมเจ้าหญิงจันทนฉวี
    • หม่อมราชวงศ์หญิงโสมสิริ ทวีวงศ์ ที่ 2 ในหม่อมเจ้าหญิงจันทนฉวี
    • หม่อมราชวงศ์ชำนาญ ทวีวงศ์ ในหม่อมเกษร
    • หม่อมราชวงศ์หญิงทวีศรี วรรณวัฒน์ ที่ 3 ในหม่อมเจ้าหญิงจันทนฉวี
    • หม่อมราชวงศ์ทวีศักดิ์ ทวีวงศ์ ที่ 4 ในหม่อมเจ้าหญิงจันทนฉวี
    • หม่อมราชวงศ์ทรงวิทย์ ทวีวงศ์ ที่ 1 ในหม่อมจงจิตต์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงจิตวดี อินทรวิชะ ที่ 2 ในหม่อมจงจิตต์
    • หม่อมราชวงศ์วีรวุฒิ ทวีวงศ์ ที่ 3 ในหม่อมจงจิตต์
    • หม่อมราชวงศ์ถวัลย์ศักดิ์ ทวีวงศ์ ที่ 4 ในหม่อมจงจิตต์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงลักษมี ชัวต์ ที่ 5 ในหม่อมจงจิตต์
  • หม่อมเจ้าชาติชูศักดิ์ ทวีวงศ์ มีธิดา 3 คน ได้แก่
    • หม่อมราชวงศ์หญิงพยุงศักดิ์ เกษมศรี
    • หม่อมราชวงศ์หญิงชูศักดิ์ ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงสิบศักดิ์ ทวีวงศ์
  • หม่อมเจ้าหญิงจันทนฉวี ทวีวงศ์ มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
    • หม่อมราชวงศ์ทวีลาภ ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงโสมสิริ ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงทวีศรี วรรณวัฒน์
    • หม่อมราชวงศ์ทวีศักดิ์ ทวีวงศ์
  • หม่อมเจ้าพงศ์ภูวนาถ ทวีวงศ์ มีโอรสธิดา 12 คน
    • หม่อมราชวงศ์หญิงพันธุปรีดี ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์พันธุม ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์พันธุ์ปรีชา ทวีวงศ์ ทั้ง 3 นี้ในหม่อมหลวงหญิงนัดดาดวง
    • หม่อมราชวงศ์หญิงสุดาพันธุ์ จงเกษม
    • หม่อมราชวงศ์สุตพันธุ์ ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงศิริพันธุ์ หลิมละมัย
    • หม่อมราชวงศ์หญิงถนอมพันธุ์ แสงประดับ
    • หม่อมราชวงศ์วีระพันธุ์ ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์สันติพงศ์ ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงเปี่ยมพันธุ์ หุ่นแก้ว
    • หม่อมราชวงศ์หญิงวิมลพันธุ์ ทวีวงศ์
    • หม่อมราชวงศ์หญิงยุพาพันธุ์ สินธุพันธุ์ ทั้ง 9 นี้ในหม่อมหลวงหญิงเกษสุดา

พระเกียรติยศแก้ไข

ธรรมเนียมพระยศของ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์
 
ธงประจำพระอิสริยยศ
การทูลใต้ฝ่าพระบาท
การแทนตนข้าพระพุทธเจ้า
การขานรับพ่ะย่ะค่ะ/เพคะ

พระอิสริยยศแก้ไข

  • พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ
  • พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าทวีถวัลยลาภ
  • พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

อ้างอิงแก้ไข

  1. reign-type = ดำรงตำแหน่ง | reign = พ.ศ. 2454 - พ.ศ. 2455
  2. "ข่าวตาย" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 1 (43): 385. 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2427. Check date values in: |date= (help)
  3. ประกาศเปลี่ยนอธิบดีกรมพระนครบาล
  4. ข่าวสิ้นพระชนม์
  5. เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 1 ประถมาภรณ์มงกุฎไทย (ป.ม.)
  6. เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์ช้างเผือก (ต.ช.)
  7. เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 3 ตริตาภรณ์มงกุฎไทย (ต.ม.)