พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ (20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474) มีพระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าวรวรรณากร เป็นพระบิดาแห่งการละครร้อง เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเขียน เป็นกวีและนักประพันธ์ ทรงเข้ารับราชการในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงดำรงตำแหน่งรองเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ เป็นต้นราชสกุลวรวรรณ[1]

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
พระองค์เจ้าชั้นเอก
กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์.jpg
รองเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ
หม่อม13 คน
พระบุตร35 องค์
ราชวงศ์จักรี
พระบิดาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
พระมารดาเจ้าจอมมารดาเขียน
ประสูติ20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404
สิ้นพระชนม์1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 (69 ปี)

พระประวัติแก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามเดิมว่า "พระองค์เจ้าวรวรรณากร" เป็นพระราชโอรสลำดับที่ 56 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเขียน เมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404

พระองค์เจ้าวรวรรณากร ทรงเริ่มรับราชการที่หอรัษฏากรพิพัฒ เป็นพนักงานการเงินที่ฝากแบงค์ต่างประเทศ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ เมื่อปี พ.ศ. 2432[2] ดำรงตำแหน่งรองเสนาบดีกรมพระคลังมหาสมบัติ ต่อมาในปี พ.ศ. 2464 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเลื่อนกรมขึ้นเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า[3]

"พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มกุฏวงศ์นฤบดี มหากวีนิพันธนวิจิตร ราชโกษาธิกิจจิรุปการ บรมนฤบาลมหาสวามิภักดิ์ ขัตติยศักดิ์อดุลพหุลกัลยาณวัตร ศรีรัตนไตรย์คุณาลงกรณ์ นรินทรบพิตร"

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ประชวรพระโรคพระอันตะ (ลำไส้ใหญ่) และสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2474 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระชันษาได้ 70 ปี[4]มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 14 มีนาคม พ.ศ. 2476 ณ พระเมรุ วัดเทพศิรินทราวาส[5]

พระโอรสและพระธิดาแก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ มีหม่อม 13 คน ได้แก่

  • หม่อมต่วนใหญ่ วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมเจียม วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ (ราชสกุลเดิม มนตรีกุล)
  • หม่อมอินทร์ วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมบุญ วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมหลวงตาด วรวรรณ (ราชสกุลเดิม มนตรีกุล)
  • หม่อมแช่ม วรวรรณ ณ อยุธยา (สกุลเดิม วงศาโรจน์)
  • หม่อมแถม วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมสุ่น วรวรรณ ณ อยุธยา (สกุลเดิม เพ็ญกุล)
  • หม่อมเชื้อเล็ก วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมพร้อม วรวรรณ ณ อยุธยา
  • หม่อมแสร์ วรวรรณ ณ อยุธยา

มีพระโอรส 1 พระองค์ กับ 20 องค์ และมีพระธิดา 2 พระองค์ กับ 12 องค์ รวม 35 พระองค์/องค์ ได้แก่

ลำดับ พระรูปและพระนาม เพศ พระมารดา ประสูติ สิ้นพระชนม์ พระชันษา คู่สมรส
1 หม่อมเจ้าพรรณพิมล วรวรรณ ญ. หม่อมต่วนใหญ่ วรวรรณ ณ อยุธยา 13 กันยายน พ.ศ. 2423 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2443 19 ปี 230 วัน
2 หม่อมเจ้าสกลวรรณากร วรวรรณ ช. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 9 มิถุนายน พ.ศ. 2431[6] 19 มิถุนายน พ.ศ. 2496 65 ปี 10 วัน หม่อมโจฮันนา
หม่อมสมรวย
3 หม่อมเจ้าพรพิมลพรรณ รัชนี ญ. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2433[6] 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2524 91 ปี 201 วัน พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์
4 หม่อมเจ้า ช. ไม่มีข้อมูล พ.ศ. 2433 พ.ศ. 2433 0 ปี 0 วัน ถึง 0 ปี 364 วัน
5 หม่อมเจ้าสิริวันต์ วรวรรณ ญ. หม่อมเจียม วรวรรณ ณ อยุธยา 13 สิงหาคม พ.ศ. 2434 13 สิงหาคม พ.ศ. 2434 0 ปี 0 วัน
6 พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ช. หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2434[6] 5 กันยายน พ.ศ. 2519 85 ปี 11 วัน หม่อมเจ้าพิบูลย์เบ็ญจางค์
หม่อมพร้อยสุพิณ
7 หม่อมเจ้าวัลภากร วรวรรณ ช. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2435[6] 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2522 87 ปี 126 วัน หม่อมชั้น
หม่อมฟื้น
8 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี ญ. หม่อมอินทร์ วรวรรณ ณ อยุธยา 25 ตุลาคม พ.ศ. 2435[6] 7 เมษายน พ.ศ. 2494 58 ปี 164 วัน
9 หม่อมเจ้าปริญญากร วรวรรณ ช. หม่อมบุญ วรวรรณ ณ อยุธยา 2 เมษายน พ.ศ. 2436 29 มีนาคม พ.ศ. 2452 15 ปี 362 วัน
10 หม่อมเจ้านิตยากร วรวรรณ ช. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 5 เมษายน พ.ศ. 2436[6] 16 มีนาคม พ.ศ. 2514 77 ปี 345 วัน หม่อมแก้ว
หม่อมเล็ก
11 หม่อมเจ้าวรรณีศรีสมร วรวรรณ ญ. หม่อมต่วนใหญ่ วรวรรณ ณ อยุธยา 1 มิถุนายน พ.ศ. 2436[6] พ.ศ. 2487 50 ปี 214 วัน ถึง 51 ปี 213 วัน
12 หม่อมเจ้าเต๋า วรวรรณ ช. ไม่มีข้อมูล 12 กันยายน พ.ศ. 2437 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2438 0 ปี 254 วัน
13 หม่อมเจ้าอรทิพยประพันธ์ เทวกุล ญ. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 26 เมษายน พ.ศ. 2438[6] 19 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2505 66 ปี 299 วัน หม่อมเจ้าดำรัสดำรง เทวกุล
14 หม่อมเจ้าสุวิชากร วรวรรณ ช. หม่อมบุญ วรวรรณ ณ อยุธยา 8 กันยายน พ.ศ. 2439[6] 2 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2511 71 ปี 147 วัน หม่อมพริ้ม
15 หม่อมเจ้านันทนามารศรี วรวรรณ ญ. หม่อมอินทร์ วรวรรณ ณ อยุธยา 4 ธันวาคม พ.ศ. 2439[6] 29 กรกฎาคม พ.ศ. 2503 63 ปี 237 วัน
16 หม่อมเจ้าศิวากร วรวรรณ ช. หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ 20 มีนาคม พ.ศ. 2440[6] 5 มีนาคม พ.ศ. 2503 62 ปี 350 วัน
17 หม่อมเจ้าสิทธยากร วรวรรณ ช. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 13 เมษายน พ.ศ. 2440[6] 27 เมษายน พ.ศ. 2508 68 ปี 14 วัน หม่อมดำริห์
18 หม่อมเจ้าไปรมากร วรวรรณ ช. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 16 มีนาคม พ.ศ. 2442[6] 25 มีนาคม พ.ศ. 2519 77 ปี 9 วัน หม่อมน้อย
หม่อมสมศรี
หม่อมอรุณ
19 พระนางเธอลักษมีลาวัณ ญ. หม่อมหลวงตาด วรวรรณ 3 กรกฎาคม พ.ศ. 2442[6] 29 สิงหาคม พ.ศ. 2504 62 ปี 57 วัน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
20 หม่อมเจ้าวรวีรากร วรวรรณ ช. หม่อมแช่ม วรวรรณ ณ อยุธยา 8 กันยายน พ.ศ. 2443[6] 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2509 65 ปี 325 วัน หม่อมแพร
หม่อมเริ่มจิตต์
21 หม่อมเจ้าโวฒยากร วรวรรณ ช. หม่อมบุญ วรวรรณ ณ อยุธยา 9 พฤศจิกายน พ.ศ. 2443[6] 27 สิงหาคม พ.ศ. 2524 80 ปี 292 วัน หม่อมสรรพางค์
หม่อมจิตรา
22 หม่อมเจ้าดุลภากร วรวรรณ ช. หม่อมอินทร์ วรวรรณ ณ อยุธยา 15 ธันวาคม พ.ศ. 2443[6] 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2544 100 ปี 351 วัน หม่อมสิรี
23 หม่อมเจ้าบรรเจิดวรรณวรางค์ วรวรรณ ญ. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 1 เมษายน พ.ศ. 2445[6] 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2528 83 ปี 239 วัน มังกร พรหมโยธี
24 หม่อมเจ้า ช. หม่อมแถม วรวรรณ ณ อยุธยา พ.ศ. 2445 ในวันประสูติ 0 ปี 0 วัน
25 หม่อมเจ้าหัชชากร วรวรรณ ช. หม่อมบุญ วรวรรณ ณ อยุธยา 21 สิงหาคม พ.ศ. 2446[6] 9 มีนาคม พ.ศ. 2528 81 ปี 201 วัน หม่อมสมหทัย
26 หม่อมเจ้าสรรพางค์พิมล วรวรรณ ญ. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 24 ตุลาคม พ.ศ. 2446 28 สิงหาคม พ.ศ. 2463 16 ปี 308 วัน
27 หม่อมเจ้าศรีสอางค์นฤมล เกษมสันต์ ญ. หม่อมอินทร์ วรวรรณ ณ อยุธยา 12 เมษายน พ.ศ. 2448[6] 1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2541 92 ปี 295 วัน หม่อมเจ้าลักษณากร เกษมสันต์
28 อุบลพรรณี แครบบ์ ญ. หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา 17 สิงหาคม พ.ศ. 2448[6] 6 ธันวาคม พ.ศ. 2528 80 ปี 111 วัน ฮาโรลด์ แครบบ์
29 ฤดีวรวรรณ วรวรรณ ญ. หม่อมสุ่น วรวรรณ ณ อยุธยา 1 เมษายน พ.ศ. 2454[6] 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2550 96 ปี 233 วัน หม่อมเจ้าชิดชนก กฤดากร
ปุ๊ ประไพลักษณ์
โรเบิร์ต เอส. อาร์โนลด์
30 หม่อมเจ้าดวงตา วรวรรณ ญ. หม่อมเชื้อเล็ก วรวรรณ ณ อยุธยา 4 เมษายน พ.ศ. 2454 23 ธันวาคม พ.ศ. 2454 0 ปี 263 วัน
31 หม่อมเจ้าบุษยากร วรวรรณ ช. หม่อมพร้อม วรวรรณ ณ อยุธยา 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2456 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2458 1 ปี 279 วัน
32 หม่อมเจ้าฉันทนากร วรวรรณ ช. หม่อมสุ่น วรวรรณ ณ อยุธยา 7 ธันวาคม พ.ศ. 2458[6] พ.ศ. 2506 47 ปี 25 วัน ถึง 48 ปี 24 วัน หม่อมมนวิภา
33 หม่อมเจ้าเจตนากร วรวรรณ ช. หม่อมแสร์ วรวรรณ ณ อยุธยา 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2459[6] 3 มกราคม พ.ศ. 2491 31 ปี 169 วัน หม่อมมนิตย์
34 หม่อมเจ้าอภิญญากร วรวรรณ ช. หม่อมแสร์ วรวรรณ ณ อยุธยา 12 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2465[6] 18 เมษายน พ.ศ. 2516 51 ปี 66 วัน
35 หม่อมเจ้าสุนทรากร วรวรรณ ช. หม่อมสุ่น วรวรรณ ณ อยุธยา 3 ตุลาคม พ.ศ. 2467[6] 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2525 57 ปี 288 วัน

พระราชนิพนธ์แก้ไข

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงมีชื่อเสียงจากงานพระนิพนธ์หลายชิ้นที่รู้จักกันดี ได้แก่ บทละครพูดเรื่อง "สร้อยคอที่หาย" ซึ่งเคยบรรจุในหนังสือเรียนวิชาภาษาไทยของกระทรวงศึกษาธิการ บทละครร้อง "สาวเครือฟ้า" ซึ่งได้สร้างตัวละครให้กลายเป็นคนที่เหมือนกับมีตัวจริงขึ้นมา 2 คน คือ ร้อยตรีพร้อม และสาวเครือฟ้า ทรงก่อตั้งโรงละครร้องขึ้นในบริเวณตำหนักที่ประทับ ชื่อว่า "โรงละครปรีดาลัย" เป็นโรงละครร้องแห่งแรกในสยาม

นอกจากนี้ยังทรงมีงานที่สำคัญ คือ พระนิพนธ์แปล จดหมายเหตุลาลูแบร์ โดยทรงแปลมาจากฉบับภาษาอังกฤษ "ตำนานพระแท่นมนังคศิลาอาสน์" รุไบยาตของโอมาร์ คัยยาม และ "นวางกุโรวาท" เป็นต้น และพระองค์ยังทรงใช้นามปากกาว่า "ประเสริฐอักษร" เพื่อทรงพระนิพนธ์เรื่องสั้นไว้จำนวนหนึ่งอีกด้วย

ผลงานในด้านพระนิพนธ์บางเรื่อง คือ ละครปักษีปะกรนัมเรื่อง "พญาระกา"ทำให้เกิดคดีพญาระกาในเวลาต่อมา เนื่องจากเนื้อเรื่องนั้นกระทบกระเทือนถึงกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ที่ทรงคุ้มครองและช่วยเหลือนางละครของคณะพระองค์เอง ทั้งยังเป็นชายาของพระองค์อีกด้วย ทำให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ขังพระองค์ไว้ในพระบรมมหาราชวัง มีกำหนด 1 ปี โดยหม่อมและพระโอรสธิดาเข้าเยี่ยมได้เป็นเวลาตามควร

บทละครเรื่องสาวเครือฟ้าแก้ไข

กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงได้เค้าเรื่องนี้จากละครอุปรากร (โอเปรา) เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลาย ของจาโกโม ปุชชีนี อุปรากรเรื่องนี้ได้ต้นเค้ามาจากนวนิยายของจอห์น ลูเธอร์ ลอง อีกต่อหนึ่งในคราวที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 2 เมื่อพ.ศ. 2450 ได้ทอดพระเนตรการแสดงละครอุปรากรที่ฝรั่งเศส เรื่องมาดามบัตเตอร์ฟลายซึ่งเป็นเรื่องความรักและความผิดหวังระหว่างสาวญี่ปุ่นชื่อโจโจ้ซังกับทหารหนุ่มฝรั่ง เมื่อเสด็จนิวัติพระนครได้ทรงเล่าให้กรมนราธิปประพันธ์พงศ์ฟัง กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงดัดแปลงเรื่องนี้มาเป็นละครร้องแสดงถวายหน้าพระที่นั่ง เป็นที่พอพระหฤทัยมาก นับเป็นการเริ่มต้นกำเนิดละครร้องที่ทรงดัดแปลงมาจากละครอุปรากรของยุโรป

ทรงพระนิพนธ์เป็นบทละครร้องสลับพูด คำประพันธ์ที่ใช้เป็นประเภทกลอนเพลงไทย เพื่อใช้เป็นบทสำหรับเล่นละครร้อง

เรื่องย่อแก้ไข

ร้อยตรีพร้อม ย้ายไปรับราชการที่เชียงใหม่ เกิดรักใคร่กับ สาวเครือฟ้า หญิงชาวเชียงใหม่ ภายหลังได้เป็นสามีภรรยากันจนสาวเครือฟ้าให้กำเนิดบุตร ร้อยตรีพร้อมได้คำสั่งย้ายกลับกรุงเทพฯ ถูกผู้ใหญ่บังคับให้แต่งงานกับหญิงสาวชาวกรุงเทพฯ สาวเครือฟ้าเฝ้ารอสามี เมื่อได้ข่าวว่าสามีกลับเชียงใหม่ก็ดีใจไปคอยต้อนรับ ครั้นปรากฏว่าร้อยตรีพร้อมพาภรรยาชาวกรุงเทพฯ มาด้วย สาวเครือฟ้าเสียใจใช้มีดแทงตัวตาย ร้อยตรีพร้อมรับบุตรไปอุปการะ

แพร่งนราแก้ไข

วังวรวรรณ เป็นวังที่ประทับของกรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ตั้งอยู่ระหว่างวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหารกับวัดมหรรณพารามวรวิหาร ต่อมาวังนี้ถูกเวนคืนเพื่อนำพื้นที่มาสร้างเป็นถนน ตามโครงการขยายความเจริญของพระนครในสมัยนั้น คงเหลือเพียงพระตำหนักไม้เก่าหลังเล็ก ที่เดิมเป็นที่ตั้งของโรงละครปรีดาลัย ถูกปรับให้เป็นโรงเรียนตะละภัฏศึกษา และมีการแบ่งพื้นที่ริมถนนสร้างเป็นอาคารพาณิชย์ขายให้แก่เอกชน ชาวบ้านแถบนั้นจึงเรียกย่านนั้นว่า แพร่งนรา ตามพระนามของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์

พระเกียรติยศแก้ไข

พระอิสริยยศแก้ไข

  • พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร (20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 8 ธันวาคม พ.ศ. 2432)
  • พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ (8 ธันวาคม พ.ศ. 2432 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธ์พงศ์ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 11 พฤศิกายน พ.ศ. 2454)
  • พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 – ปัจจุบัน)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์แก้ไข

พระองค์ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดของตระกูลต่าง ๆ ดังต่อไปนี้[4]

อ้างอิงแก้ไข

เชิงอรรถ
  1. "ประกาศกรมราชเลขานุการ เรื่อง พระราชทานนามสกุล สำหรับสืบเชื้อพระวงศ์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้น 4" (PDF). ราชกิจจานุเบกษา. 32 (0 ง): 137. 18 เมษายน พ.ศ. 2458. สืบค้นเมื่อ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2561.
  2. ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งกรมพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนราธิปประพันธุพงษ์, เล่ม 6, ตอน 36, 8 ธันวาคม พ.ศ. 2432, หน้า 304
  3. ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ เลื่อนกรมตั้งพระองค์เจ้าและตั้งเจ้าพระยา, เล่ม 38, ตอน 0 ก, 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2464, หน้า 422
  4. 4.0 4.1 ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวสิ้นพระชนม์, เล่ม 48, ตอน ง, 18 ตุลาคม พ.ศ. 2474, หน้า 2569
  5. ราชกิจจานุเบกษา,หมายกำหนดการ พระราชทานเพลิงพระศพและศพ ณ พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาส เล่ม 49, ตอน 0 ง, 12 มีนาคม พ.ศ. 2475, หน้า 4254
  6. 6.00 6.01 6.02 6.03 6.04 6.05 6.06 6.07 6.08 6.09 6.10 6.11 6.12 6.13 6.14 6.15 6.16 6.17 6.18 6.19 6.20 6.21 6.22 6.23 6.24 6.25 นราธิปประพันธ์พงศ์, กรมพระ, 2404-2474, ผู้รวบรวม. บาญชีมหามกุฏราชสันตติวงศ์ พุทธศก 2468 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ทรงรวบรวม. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, พ.ศ. 2468. 167 หน้า.
  7. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม 37, 30 มกราคม พ.ศ. 2463, หน้า 3618
  8. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4, เล่ม 21, ตอน 32, 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447, หน้า 564
  9. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลปัจจุบันฝ่ายหน้า, เล่ม 26, ตอน 0 ง, 6 มีนาคม พ.ศ. 2452, หน้า 2628
  10. ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา, เล่ม 26, ตอน 0 ง, 18 เมษายน พ.ศ. 2452, หน้า 100
บรรณานุกรม
  • สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. ราชสกุลวงศ์. พิมพ์ครั้งที่ 14, กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร, 2554. 296 หน้า. หน้า 69. ISBN 978-974-417-594-6
  • Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง

แหล่งข้อมูลอื่นแก้ไข