รายพระนามเจ้าผู้ครองนครน่าน

(เปลี่ยนทางจาก พระเจ้านครน่าน)

พระนามกษัตริย์น่าน, เจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน และเจ้าผู้ปกครองเมืองน่าน นับแต่ปี พ.ศ. 1825 เป็นต้นมา

เมืองน่านมีพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ที่ยาวนานพอ ๆ กับสุโขทัย พะเยา และล้านนา มีเจ้าผู้ครองนครถึง 64 องค์ เนื่องจากเป็นนครรัฐเล็ก ๆ มีประชากรน้อย บางครั้งเป็นอิสระ บางครั้งตกเป็นประเทศราช ของอาณาจักรที่มีอำนาจมากกว่า แบ่งเหตุการณ์ความเป็นมาได้เป็นสี่ช่วงระยะเวลาดังนี้
1. ยุคนครัฐน่านอิสระ และมีความสัมพันธ์กับกรุงสุโขทัย
2. ยุคภายใต้การปกครองของอาณาจักรล้านนา
3. ยุคภายใต้การปกครองของอาณาจักรหงสาวดี
4. ยุคภายใต้การปกครองของอาณาจักรกรุงรัตนโกสินทร์

พระนามกษัตริย์น่าน (ยุคนครัฐน่านอิสระ)แก้ไข

ระยะแรกสร้างเมืองปัว และเมืองน่าน (ปลายพุทธศตวรรษที่ 18 - พ.ศ. 1192 ) เมื่อประมาณปี พ.ศ. 1825 มีคนไทยกลุ่มหนึ่งในการนำของพระยาภูคา ได้ครอบครองพื้นที่ราบตอนบนของจังหวัดน่าน ตั้งศูนย์การปกครองอยู่ที่เมืองย่าง (เชื่อกันว่าอยู่บริเวณริมฝั่งด้านใต้ของแม่น้ำย่างใกล้เทือกเขาดอยภูคา ในเขตบ้านเสี้ยว ตำบลยม อำเภอท่าวังผา) เนื่องจากพบร่องรอยชุมชนในสภาพที่เป็นคูน้ำคันดิน กำแพงเมืองซ้อนกันอยู่ ต่อมาพระยาภูคาได้ขยายอาณาเขตของตนออกไป โดยส่งบุตรบุญธรรมสองคนไปสร้างเมืองใหม่ ทางตะวันออกบนฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขง ให้ขุนนุ่นผู้พี่ไปสร้างเมืองจันทบุรี (หลวงพระบาง) ให้ขุนฟองผู้น้องไปสร้างเมืองวรนคร หรือเมืองปัว

พระนามกษัตริย์ ผู้ครองนครน่านแก้ไข

ยุคนครรัฐน่านอิสระ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 1825 - 2004 รวมเวลา 179 ปี และมีกษัตริย์น่าน ทั้งหมด 17 พระองค์ เป็นกษัตริย์ปกครองเมืองน่าน ดังรายพระนาม ต่อไปนี้

ลำดับ พระนาม ครองราชย์ ระยะเวลา หมายเหตุ
ราชธานีเมืองวรนคร (พ.ศ. 1825 - 1902)
พระองค์ที่ 1 พญาขุนฟอง พ.ศ. 1825 - 1845 20 ปี ปฐมเจ้าผู้ครองนครน่าน
พระองค์ที่ 2 พญาเก้าเกื่อน พ.ศ. 1846 - 1848 2 ปี พระโอรส พญาขุนฟอง
พระองค์ที่ 3 นางพญาแม่ท้าวคำปิน พ.ศ. 1848 - 1849 7 เดือน พระชายา พญาเก้าเกื่อน
รักษาเมือง นางพญาปัว(อั้วสิม) พ.ศ. 1850 - 1866 16 ปี พระชายา พญางำเมือง
พระองค์ที่ 4 พญาผานอง พ.ศ. 1866 - 1896 30 ปี พระโอรส พญาเก้าเกื่อน
พระองค์ที่ 5 พญาขุนใส พ.ศ. 1896 - 1898 2 ปี พระโอรส พญาผานอง
พระองค์ที่ 6 พญากานเมือง พ.ศ. 1898 - 1902 5 ปี พระเชษฐา พญาขุนใส
ย้ายราชธานี จากเมืองวรนคร มายังเวียงภูเพียงแช่แห้ง (พ.ศ. 1902)
ราชธานีเวียงภูเพียงแช่แห้ง (พ.ศ. 1092 - 1911)
พระองค์ที่ 6 พญากรานเมือง พ.ศ. 1902 - 1905 4 ปี พระเชษฐา พญาขุนใส
พระองค์ที่ 7 พญาผากอง พ.ศ. 1905 - 1911 6 ปี พระโอรส พญากรานเมือง
ย้ายราชธานี จากเวียงภูเพียงแช่แห้ง มายังเวียงใต้ (เมืองน่าน) (พ.ศ. 1911 )
ราชธานีเวียงใต้ (พ.ศ. 1911 - 2362)
พระองค์ที่ 7 พญาผากอง พ.ศ. 1911 - 1931 20 ปี พระโอรส พญากรานเมือง
พระองค์ที่ 8 พญาคำตัน พ.ศ. 1931 - 1941 10 ปี พระโอรส พญาผากอง
พระองค์ที่ 9 พญาศรีจันต๊ะ พ.ศ. 1941 - 1942 1 ปี พระโอรส พญาคำตัน
- พญาเถระ พ.ศ. 1942 6 เดือน พญาแพร่ กบฎ
- พญาอุ่นเมือง พ.ศ. 1942 - 1903 1 ปี อนุชาพญาเถระ
พระองค์ที่10 พญาหุง พ.ศ. 1943 - 1950 7 ปี พระอนุชา พญาศรีจันต๊ะ
พระองค์ที่11 พญาภูเข่ง พ.ศ. 1950 - 1960 10 ปี พระโอรส พญาหุง
พระองค์ที่12 พญาพันต้น พ.ศ. 1960 - 1968 8 ปี พระโอรส พญาภูเข่ง
พระองค์ที่13 พญางั่วฬารผาสุม พ.ศ. 1969 - 1976 7 ปี พระโอรส พญาพันต้น
พระองค์ที่14 พญาอินต๊ะแก่นท้าว
(ครั้งที่ 1)
พ.ศ. 1976 3 เดือน พระโอรส พญางั่วฬารผาสุม
พระองค์ที่15 พญาแปง พ.ศ. 1977 - 1978 1 ปี พระอนุชา พญาอินต๊เแก่นท้าว
พระองค์ที่16 พญาอินต๊ะแก่นท้าว
(ครั้งที่ 2)
พ.ศ. 1978 - 1993 15 ปี พระเชษฐา พญาแปง
ตกอยู่ภายใต้ของการปกครองของอาณาจักรล้านา(พ.ศ. 1993 - 2101 )
พระองค์ที่17 พญาผาแสง พ.ศ. 1993 - 2004 11 ปี พระนัดดา พญาอินต๊แก่นท้าว

พระนามเจ้าผู้ครองเมืองน่าน (ยุคภายใต้ล้านนา)แก้ไข

เมืองน่านขึ้นกับอาณาจักรล้านนา (พ.ศ. 1993 - 2101 รวมเวลา 108 ปี) เมื่อพระเจ้าติโลกราช ตีเมืองน่านได้สำเร็จ ในปี พ.ศ. 1993 สมัยพญาอินต๊ะแก่นท้าว ก็ผนวกเมืองน่านเข้าไว้ในอาณาจักรล้านนา แล้วตั้งให้เจ้าผาแสง พระโอรสพญาแปง ผู้เป็นพระอนุชาของฤพญาอินต๊ะแก่นท้าว ขึ้นครองเมืองน่านต่อมา

ในระยะแรกเมืองน่านยังมีฐานะเป็นเมืองประเทศราชของอาณาจักรล้านนา แต่หลังจากที่พญาผาแสงพิราลัยในปี พ.ศ. 2004 ฐานะของเมืองน่านก็ถูกลดฐานะลง เป็นเพียงหัวเมืองในอาณาจักรล้านนา เจ้าเมืองน่านเป็นขุนนางที่เมืองเชียงใหม่จัดส่งมาปกครองทั้งสิ้น พญาอินต๊ะแก่นท้าวจึงเป็นเจ้าเมืองน่านลำดับที่ 17 และเป็นพระองค์สุดท้ายที่สืบเชื้อสายจากราชวงศ์ภูคา นับแต่เจ้าขุนฟองเป็นปฐม

ขุนนางที่พระเจ้าติโลกราช แต่งตั้งให้มาครองเมืองน่าน ก็จะครองอยู่เพียงระยะเวลาสั้น ๆ ประมาณ 3 - 5 ปี ต่อมาก็ได้อยู่นานขึ้น แต่ไม่เกิน 10 ปี สภาพของเมืองน่านคงเป็นปกติสุขเช่นเดิม

พระนามเจ้าผู้ครองเมืองน่าน (ยุคภายใต้ล้านนา)แก้ไข

ยุคเมืองน่าน (ภายใต้การปกครองของล้านนา) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 1993 - 2101 รวมเวลา 108 ปี และมีเจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน ในยุคนี้มีทั้งหมด 16 องค์ เป็นเจ้าผู้ปกครองเมืองน่าน ดังรายพระนาม ดังต่อไปนี้

ลำดับ พระนาม ครองราชย์ ระยะเวลา หมายเหตุ
องค์ที่ 18 เจ้าหลวงสร้อยเชียงของ พ.ศ. 2005-2009 4 ปี ต่อมาไปครองเมืองฝาง
องค์ที่ 19 เจ้าหลวงน้อยใน พ.ศ. 2009-2011 2 ปี ต้องพระราชอาญา ถูกประหาร
องค์ที่ 20 เจ้าหลวงขวาเถ้าบาจาย พ.ศ. 2012-2016 4 ปี พิราลัย ณ เมืองน่าน
องค์ที่ 21 เจ้าหลวงคำ พ.ศ. 2016-2018 2 ปี ต่อมาย้ายไปครองเมืองฝาง
องค์ที่ 22 เจ้าหลวงขาก่าน พ.ศ. 2019-2023 4 ปี ต่อมาย้ายไปครองเมืองเชียงราย
องค์ที่ 23 เจ้าหลวงอ้ายยวม พ.ศ. 2024-2028 4 ปี พิราลัย ณ เมืองน่าน
องค์ที่ 24 เจ้าหลวงเมืองตน พ.ศ. 2028-2032 4 ปี พิราลัย ณ เมืองน่าน
องค์ที่ 25 เจ้าหลวงโมงเชียงเรื่อ พ.ศ. 2032 6 เดือน
องค์ที่ 26 เจ้าหลวงบุญแฝง พ.ศ. 2032 - 2038 6 ปี
องค์ที่ 27 เจ้าหลวงตีนเชียง พ.ศ. 2039 - 2040 1 ปี ต่อมาย้ายไปครองเมืองเชียงแสน
องค์ที่ 28 เจ้าหลวงบุญแฝง พ.ศ. 2040 - 2050 10 ปี
องค์ที่ 29 เจ้าหลวงสามล้าน พ.ศ. 2050 - 2052 2 ปี ต่อมาย้ายไปครองเมืองฝาง
องค์ที่ 30 เจ้าหลวงแพ่สร้อย พ.ศ. 2053 - 2056 3 ปี ต่อมาย้ายไปครองเมืองลำปาง
องค์ที่ 31 เจ้าหลวงบุญฝาง พ.ศ. 2056 - 2058 2 ปี ต่อมาย้ายไปครองเมืองเถิง
องค์ที่ 32 เจ้าหลวงเมืองฝาง พ.ศ. 2058 - 2059 10 เดือน ต่อมาย้ายไปครองเมืองพยาว
องค์ที่ 33 เจ้าหลวงคำยอดฟ้า พ.ศ. 2059 - 2060 3 เดือน ต่อมาย้ายไปครองเมืองพยาว
องค์ที่ 34 เจ้าพระยาหน่อเชียงแสน พ.ศ. 2060 - 2062 2 ปี ต่อมาย้ายไปครองเมืองพยาว
องค์ที่ 35 เจ้าพระยาคำยอดฟ้า พ.ศ. 2062 - 2069 7 ปี
องค์ที่ 36 เจ้าแสนสงคราม พ.ศ. 2069 11 วัน
องค์ที่ 37 เจ้าพระยาแสนสงคราม พ.ศ. 2069 - 2070 1 ปี พิราลัย ณ เมืองเชียงใหม่
องค์ที่ 38 เจ้าพระยาหลวงพลเทพฦาไชย พ.ศ. 2079 - 2101 31 ปี หนีไปเมืองล้านช้าง


พระนามเจ้าผู้ครองเมืองน่าน (ยุคภายใต้พม่า)แก้ไข

เมืองน่านตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า (พ.ศ. 2103 - 2328 รวมเวลา 228 ปี ) ในปี พ.ศ. 2096 - 2101 พระเจ้าบุเรงนองแห่งเมืองหงสาวดี ยกกองทัพมาตีเมืองเชียงใหม่ได้ เชียงใหม่จึงตกเป็นประเทศราชของพม่า ต่อมากองทัพพม่าได้ยกมาตีเมืองน่าน เจ้าพญาพลเทพฤๅชัยหนีไปพึ่งเมืองหลวงพระบาง ถือเป็นการสิ้นสุดของอาณาจักรล้านนา ในแผ่นเมืองน่าน แล้วพระเจ้าบุเรงนองจึงแต่งตั้งให้พญาหน่อคำเสถียรชัยสงคราม มาเป็นเจ้าเมืองน่านแทน และได้ใช้เมืองน่านเป็นฐานกำลังในการยกกองทัพ เพื่อปราบปรามดินแดนล้านช้างต่อไป

พระนามเจ้าผู้ครองนครน่าน (พม่า)แก้ไข

ยุคเมืองน่าน (ภายใต้การปกครองของพม่า) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2103 - 2328 รวมเวลา 225 ปี และมีเจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน ในยุคนี้มีทั้งหมด 16 องค์ เป็นเจ้าผู้ปกครองเมืองน่าน ดังรายพระนาม ต่อไปนี้

ลำดับ พระนาม ครองราชย์ ระยะเวลา
องค์ที่ 39 เจ้าพระยาหน่อคำเสถียรไชยสงคราม พ.ศ. 2103 - 2134 31 ปี
องค์ที่ 40 เจ้าพระยาเจตบุตรพรหมมินทร์ ครั้งที่ 1 พ.ศ. 2134 - 2140
ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2143 - 2146
ครั้งที่ 1 : 9 ปี
ครั้งที่ 2 : 3 ปี
องค์ที่ 41 เจ้าพระยาพลศึกซ้ายไชยสงคราม พ.ศ. 2146 - 2158 17 ปี
องค์ที่ 42 เจ้าหลวงอุ่นเมือง พ.ศ. 2158 - 2168 10 ปี
องค์ที่ 43 เจ้าหลวงเมืองนคร พ.ศ. 2168 - 2181 13 ปี
องค์ที่ 44 เจ้าหลวงเมืองเชียงราย พ.ศ. 2181 - 2191 17 ปี
องค์ที่ 45 เจ้าหลวงแหลมมุม พ.ศ. 2192 - 2205 13 ปี
องค์ที่ 46 เจ้าหลวงยอดใจ พ.ศ. 2208 - 2230 22 ปี
องค์ที่ 47 เจ้าหลวงเมืองราชา พ.ศ. 2232 - 2346 14 ปี
องค์ที่ 48 เจ้าฟ้าหลวงเมืองคอง พ.ศ. 2251 - 2257 6 ปี
องค์ที่ 49 เจ้าฟ้าหลวงเมียวซา พ.ศ. 2257 - 2259 2 ปี
สถาปนาราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ ปกครองนครเมืองน่าน ในปี พ.ศ 2269
องค์ที่ 50 เจ้าหลวงติ๋นมหาวงษ์ พ.ศ. 2269 - 2294 25 ปี
องค์ที่ 51 เจ้าหลวงอริยวงษ์ พ.ศ. 2397 - 2311 14 ปี
องค์ที่ 52 เจ้าหลวงนายอ้าย พ.ศ. 2311 - 2312 7 เดือน
องค์ที่ 53 เจ้าหลวงมโน พ.ศ. 2312 - 2317 5 ปี
องค์ที่ 54 เจ้าหลวงวิธูร พ.ศ. 2317 - 2321 4 ปี

พระนามเจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน (ยุคภายใต้สยาม)แก้ไข

ในปี พ.ศ. 2326 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเจ้าหนานจันทปโชติ พระโอรสในเจ้าหลวงอริยวงษ์ที่รับราชการมาจนเป็นที่โปรดปราน ขึ้นเป็น พระยามงคลยศประเทศราช เจ้ามงคลวรยศ และให้กลับมาครองเมืองน่าน เจ้ามงคลวรยศ จึงไปตั้งมั่นอยู่ที่บ้านท่าปลา ฝ่ายพม่าได้แต่งตั้งให้เจ้าอัตถวรปัญโญ นัดดาของเจ้ามงคลวรยศเป็นเจ้าเมืองน่าน ในปีต่อมาเช่นกัน โดยไปตั้งมั่นอยู่ที่เมืองเทิง ส่วนเจ้าสมณะ อนุชาเจ้ามงคลวรยศ ไปตั้งอยู่ที่เวียงสา

ในปี พ.ศ. 2329 เจ้าหลวงมงคลวรยศ ก็ได้สละราชสมบัติ และยกเมืองน่านให้เจ้าอัตถวรปัญโญขึ้นครองสืบต่อไป

ในปี พ.ศ. 2331 เจ้าอัตถวรปัญโญ ได้ลงไปเฝ้าทูลละอองทุลีพระบาทพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช กษัตริย์ในรัชกาลที่ 1 ของกรุงรัตนโกสินท์ เพื่อขอเป็นข้าขอบขัณฑสีมา ในการนั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จึงทรงโปรดเกล้าฯให้ เจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญ เป็นเจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน และในการนั้นก็ทรงโปรดเกล้าฯ ทรงแต่งตั้งเจ้าสมณะ ผู้เป็นมาตุลาขึ้นเป็นเจ้าพระยาหอหน้าฯ

ในปี พ.ศ. 2344 เมืองน่าน จึงมีฐานะเป็นหัวเมืองประเทศราชของกรุงเทพฯ ตั้งแต่นั้นมา เจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญ มีความสามารถในการปกครองและบริหารบ้านเมืองเป็นอย่างยิ่ง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช จึงโปรดปรานและรักใคร่ดังลูกหลาน

พระนามเจ้าผู้ครองเมืองน่าน (ยุคขึ้นกับกรุงรัตนโกสินทร์ )แก้ไข

ยุคนครเมืองน่าน (ภายใต้การปกครองของกรุงรัตนโกสินทร์) ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2326 - 2474 รวมเวลา 148 ปี และมีเจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน ในยุคนี้มีทั้งหมด 9 องค์ เป็นเจ้าผู้ปกครองเมืองน่าน ดังรายพระนาม ต่อไปนี้

ลำดับ พระรูป พระนาม ครองราชย์ ระยะเวลา
ราชวงศ์ติ๋นมหาวงศ์ ปกครองนครเมืองน่านภายใต้สยาม
องค์ที่ 56   พระยามงคลยศประเทศราช พ.ศ. 2325 - 2329 4 ปี
องค์ที่ 57   สมเด็จเจ้าฟ้าอัตถวรปัญโญ พ.ศ. 2329 - 2353 24 ปี
องค์ที่ 58   พระยาสุมนเทวราช พ.ศ. 2353 - 2368 15 ปี
องค์ที่ 59   พระยามหายศ พ.ศ. 2368 - 2378 10 ปี
องค์ที่ 60   พระยาอชิตวงษ์ พ.ศ. 2379 7 เดือน
องค์ที่ 61   พระยามหาวงษ์ พ.ศ. 2251 - 2276 25 ปี
องค์ที่ 62   เจ้าอนันตวรฤทธิเดช พ.ศ. 2395 - 2435 40 ปี
องค์ที่ 63   พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช พ.ศ. 2436 - 2461 25 ปี
องค์ที่ 64   เจ้ามหาพรหมสุรธาดา พ.ศ. 2461 - 2474 13 ปี

อ้างอิงแก้ไข